شود و به خدا ايمان آورد ، به محكمترين دستگيره ، چنگ زده است » . « 1 »
بعضى گفتهاند منظور از وسيله ، ايمان و قرآن مجيد است ولى روشن است كه جمله مفهوم گستردهترى دارد و تمام وسائلى كه انسان را به خدا نزديكتر مىكند را در بر مىگيرد .
البته اين سخن بدين معنا نيست كه ما به سراغ عالم اسباب نرويم و نيز بدان معنا نيست كه توسل به معصومين عليهم السلام نداشته باشيم ، چرا كه اگر ذات پاك مسبب الاسباب را در پشت عالم اسباب ببينيم و توسل به معصومين عليهم السلام را به عنوان شفاعت در پيشگاه خدا بشمريم تمام اينها مصاديقى از رابطهء با خدا محسوب مىشود .
هفدهم . « كسى كه به ( كار و حق ) تو اهمّيّت نمىدهد در واقع دشمن توست » ؛ ( وَ مَنْ لَمْ يُبَالِكَ فَهُوَ عَدُوُّكَ ) .
البته منظور كسانى هستند كه به نحوى با انسان ارتباط دارند و شايد دم از دوستى مىزنند ؛ اما هنگامى كه پاى دفاع از حق ، آبرو و شخصيت به ميان مىآيد كاملًا خونسرد و بىتفاوتند . اين نشان مىدهد كه آنها در اظهار دوستى صادق نيستند و نوعى عداوت مضمر در درون دارند .
بنابراين مجبور نيستيم كه اين جمله را فقط ناظر به رابطهء مردم با زمامداران جامعه بدانيم و بگوييم افرادى از مردم كه در پيشآمدهاى سياسى و اجتماعى و مانند آن هيچ گونه اظهار هماهنگى با برنامههاى زمامداران ندارند و بىاعتنا از كنار آن مىگذرند ، آنها در واقع مخالف آن نظام و دشمن آن وادى هستند . « 2 » به خصوص اينكه حال و هواى اين وصيّتنامه مربوط به رابطهء خلق با زمامداران نيست ، بلكه رابطهء مردم با يكديگر را روشن مىسازد .
هامش
( 1 ) . بقره ، آيهء 256 .
( 2 ) . شرح نهج البلاغهء ابن ابى الحديد و شرح نهجالبلاغهء مرحوم مغنيه .