تلاشهايى ديگر در مسير حق . بعضى از مراحل آن شايستهء مجاهدان واقعى نيست ؛ شايستهء آنها اين است كه آخرين مرحلهاى را كه در توان دارند در اين راه به كار گيرند و جملهء « جَاهِدْ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ » اشاره به همين معناست .
اما جملهء « وَ لَا تَأْخُذْكَ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ » اشاره به اين است كه گاهى افراد آلوده ، اطراف انسانهاى مجاهد و مبارز را مىگيرند و با ملامت و سرزنش مىخواهند سدى بر سر راه آنها ايجاد كنند . امام عليه السلام مىفرمايد : هرگز اين سرزنشها مانع راه تو نشود ؛ هنگامى كه راه را تشخيص دادى با توكل بر خدا و عزم راسخ و بدون اعتنا به سرزنش سرزنش گران به پيش تاز .
از آنجا كه در راه حق مشكلات فراوانى وجود دارد و حقجويان بدون پيكار با آنها ، راه به جايى نمىبرند ، امام عليه السلام اين مشكلات را به امواج خروشان دريا تشبيه كرده و دستور مىدهد براى به دست آوردن گوهر حق ، در اين امواج فرو شو تا به گوهر مطلوب برسى .
سخن امام عليه السلام در اين جملهها برگرفته از آياتى از قرآن مجيد است ؛ در آيهء 78 سورهء حج مىخوانيم : « وَ جاهِدُوا فِى اللَّهِ حَقَّ جِهادِه » و در آيهء 54 سورهء مائده مىخوانيم : « يُجاهِدُونَ فِى سَبيلِ اللَّهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ » .
بسيارى از مفسران « حق جهاد » را به معناى اخلاص در نيّت تفسير كردهاند ؛ ولى بايد توجّه داشت كه مفهوم آن منحصر به اخلاص نيّت نيست ، بلكه منظور اين است كه مشكلترين مرحلهء جهاد ، جهاد با نفس و كسب خلوص نيّت است .
امام عليه السلام در پايان اين بخش دو اندرز مهم ديگر به فرزندش مىدهد مىفرمايد : « در دين خود تفقّه كن ( و حقايق دين را به طور كامل فرا گير ) و خويشتن را بر استقامت در برابر مشكلات عادت ده كه استقامت و شكيبايى در راه حق ، اخلاق بسيار نيكويى است » ؛ ( وَ تَفَقَّهْ فِي الدِّينِ ، وَ عَوِّدْ نَفْسَكَ التَّصَبُّرَ « 1 »
هامش
( 1 ) . « تصبّر » از ريشهء « صبر » به معناى خود را به شكيبايى واداشتن و خويشتن دارى كردن است و تفاوت آن با صبر اين است كه شخص صبور واقعا اهل صبر است اما تصبر در مورد كسى است كه هنوز اهل صبر نشده و خود را به آن وادار مىكند .