مرحله براى آن ذكر شده است : نخست انكار به قلب و بيزارى از منكر در درون دل و جان ، هر چند ظالمان دست و زبان انسان را ببندند . مرحلهء دوم انكار با زبان و مرحلهء سوم جلوگيرى عملى از منكرات . بسيارى از فقها اين مرحله را وظيفهء حكومت اسلامى و حاكم شرع دانستهاند و مرحلهء اوّل و دوم را وظيفهء عموم مردم .
جملهء ( وَ بَايِنْ مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِكَ ) ممكن است اشاره به جايى باشد كه نهى از منكر اثر نمىگذارد ، در چنين مواردى انسان بايد مجلس منكر را ترك گويد و از عاملان به منكر دورى گزيند .
اين احتمال نيز هست كه منظور از آن بيزارى قلبى است كه آثار آن در چهرهء انسان نمايان باشد كه يكى از مراحل سهگانهء نهى از منكر است و در حديثى امير مؤمنان على عليه السلام از پيغمبر صلى الله عليه و آله نقل مىكند : « أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ أَنْ نَلْقَى أَهْلَ الْمَعَاصِي بِوُجُوهٍ مُكْفَهِرَّةٍ ؛ پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله به ما دستور داد كه اهل منكر را با چهرهاى عبوس ملاقات كنيم ( تا از قيافهء ما بدانند كه از آنها بيزاريم ) » . « 1 »
امام عليه السلام در ادامهء اين سخن چند دستور ديگر مىدهد مىفرمايد : « در راه خدا آن گونه كه بايد و شايد جهاد كن و هرگز سرزنشِ سرزنشگران ، تو را از تلاش در راه خدا باز ندارد و در درياى مشكلات براى رسيدن به حق فرو شو هرجا كه باشد » ؛ ( وَ جَاهِدْ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ ، وَ لَا تَأْخُذْكَ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ . وَ خُضِ « 2 » الْغَمَرَاتِ « 3 » لِلْحَقِّ حَيْثُ كَانَ ) .
مىدانيم جهاد مراحل و مراتبى دارد ؛ خواه جهاد نظامى با دشمن و خواه
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 5 ، ص 58 ، ح 10 .
( 2 ) . « خض » صيغهء امر از ريشهء « خوض » بر وزن « حوض » گرفته شده كه در اصل به معنى وارد شدن تدريجى در آب است . سپس به عنوان كنايه به معنى ورود يا شروع به كارها آمده است .
( 3 ) . « غمرات » جمع « غمرة » بر وزن « ضربة » در اصل از غمر به معناى از بين بردن اثر چيزى گرفته شده سپس به آب زيادى كه تمام چهرهء چيزى را مىپوشاند و پيش مىرود ، « غمرة » و « غامر » گفته شده و بعد از آن به گرفتارىهاى شديد و جهل و نادانى فراگير كه انسان را در خود فرو مىبرد اطلاق شده است و « غمرات الموت » به معناى شدايد حالت مرگ است .