آن گاه امام عليه السلام به شرح اين مطلب مىپردازد و مىفرمايد : « و اخبار گذشتگان را براو ( بر نفس خود ) عرضه نما و مصايبى كه به اقوام قبل از تو رسيده به او يادآورى كن . در ديار و آثار ( ويران شدهء ) آنها گردش نما و درست بنگر آنها چه كردند ، از كجا منتقل شدند و در كجا فرود آمدند » ؛ ( وَ اعْرِضْ عَلَيْهِ أَخْبَارَ الْمَاضِينَ ، وَ ذَكِّرْهُ بِمَا أَصَابَ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ مِنَ الْأَوَّلِينَ ، وَ سِرْ فِي دِيَارِهِمْ وَ آثَارِهِمْ ، فَانْظُرْ فِيمَا فَعَلُوا عَمَّا انْتَقَلُوا وَ أَيْنَ حَلُّوا « 1 » وَ نَزَلُوا ) .
اين همان چيزى است كه قرآن مجيد بارها بر آن تأكيد نموده از جمله مىفرمايد : « قُلْ سِيرُوا فِى الْأَرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ ؛ بگو در زمين سير كنيد و بنگريد عاقبت كسانى كه قبل از شما بودند چگونه بود ؟ » . « 2 »
نيز مىفرمايد : « أَ فَلَمْ يَسيرُوا فِى الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها فَإِنَّها لا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِى فِى الصُّدُورِ ؛ آيا آنان در زمين سير نكردند تا دلهايى داشته باشند كه ( حقيقت را ) با آن درك كنند ؛ يا گوشهايى كه با آن ( نداى حق را ) بشنوند ؟ ! زيرا ( بسيار مىشود كه ) چشمهاى ظاهر نابينا نمىشود ، بلكه دلهايى كه در سينههاست كور مىگردد » . « 3 »
مهم اين است كه در گوشه و كنار اين كرهء خاكى در بسيارى از شهرها و روستاها آثارى از پيشينيان ديده مىشود ؛ آثارى خاموش كه گذشت روزگار آنها را به ويرانى كشيده ؛ ولى در عين خاموشى هزار زبان دارند و با ما سخن مىگويند و سرانجام زندگى دنيا را به همهء ما نشان مىدهند بسيارى از مردم به ديدن اين آثار مىروند و به آن افتخار مىكنند كه اين آثار تاريخى نشانگر تمدن پيشين ماست در حالى كه اگر از آنها درس عبرت بگيرند سزاوار تر است آن گونه كه
هامش
( 1 ) . « حلوا » از ريشهء « حلّ » گاه به معناى گشودن گره و حل مشكل آمده و گاه به معناى وارد شدن در مكانى است و در جملهء بالا معناى دوم اراده شده است .
( 2 ) . روم ، آيهء 42 .
( 3 ) . حج ، آيهء 46 .