خود نمىپسندد براى ديگران نپسندد . آن گاه از آفات اخلاقى مهمى ؛ مانند خودبينى سخن مىگويد و خدمت به خلق را به عنوان يك زاد و توشهاى مهم براى آخرت مىشمرد و نسبت به راه پر پيچ و خمى كه در مسير آخرت است هشدار مىدهد . از اهميت دعا و اينكه كليد همهء خيرات و بركات است به طور مشروح سخن مىگويد و هدف آفرينش انسان را كه همان زندگى جاويدان آخرت است نه چند روزهء زندگى بىحاصل دنيا ، براى فرزندش روشن مىسازد .
سپس در بخش بيست و يكم تا سىام ياد مرگ را وسيلهء بيدارى مىشمرد و از پيمودن راه دنيا پرستان بر حذر مىدارد ، از گذر سريع و ناخواستهء عمر سخن مىگويد و راههاى تهذيب نفس و پرهيز از آرزوهاى دور و دراز را نشان مىدهد و در ضمن ، يك سلسه مسائل مهم اخلاقى را بر مىشمرد و بر آن تأكيد مىورزد .
آن گاه از طرز معاشرت با برادران دينى سخن مىگويد و نكات مهمى را در اين زمينه يادآور مىشود . بر حفظ حقوق مردم و نيكى به برادران مسلمان تأكيد مىكند . سپس اندرزهاى مهمى در زمينهء حريص نبودن براى به دست آوردن روزى ، بحث مىكند . پس از آن ، بخشى از مسائل مهم مربوط به حفظ حرمت زنان و رفتار صحيح با آنها را يادآور مىشود . سپس از مسائل مربوط به مديريت زندگى و تقسيم كار در ميان افراد سخن مىگويد و سرانجام با توصيه به سپردن خويشتن به خدا و درخواست خير دنيا و آخرت از او ، نامه را پايان مىدهد .
با توجّه به آنچه گفته شد ، خوانندگان عزيز تصديق مىكنند كه تا چه حد محتواى اين نامه از نظر تربيت نفوس ، فوق العاده داراى اهمّيّت است .
نكتهء ديگرى كه توجّه به آن در اينجا لازم است اين كه مخاطب در اين نامه ، طبق غالب متون نهجالبلاغه ، امام حسن مجتبى عليه السلام است و در اكثر طرق اين نامه ( كه به گفتهء علامهء تسترى در شرح اين نامه به پنج طريق بالغ مىشود ) مخاطب آن حضرت است و تنها در يكى از طرق روايت اين نامه ، مخاطب محمد بن حنفيه شمرده شده است . بعضى از شارحان تأكيد بر مطلب دوم دارند كه
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 459
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤٥٩