نوشتن نامه مىنويسند من فلان الى فلان ؛ يعنى اين نامه از سوى فلان كس به سوى فلان كس نگاشته مىشود . امام عليه السلام به جاى اينكه نام خود و نام فرزندش امام حسن عليه السلام را ببرد با ذكر اوصافى زمينه را براى اندرزهاى بسيار مهم آينده هموار مىسازد .
ابتدا شش صفت براى خود و سپس چهارده صفت براى فرزندش بيان مىفرمايد كه فضاى نامه را با اين اوصاف كاملًا آماده و روشن و شفاف مىكند .
نخست مىفرمايد : « اين نامه از سوى پدرى است كه عمرش رو به فناست ، او به سختگيرى زمان معترف و آفتاب زندگيش رو به غروب است ( و خواه ناخواه ) تسليم گذشت دنيا ( و مشكلات آن ) . همان كسى كه در منزلگاه پيشينيانِ از دنيا رفته سكنى گزيده و فردا از آن كوچ خواهد كرد » ؛ ( مِنَ الْوَالِدِ الْفَانِ ، الْمُقِرِّ لِلزَّمَانِ « 1 » ، الْمُدْبِرِ الْعُمُرِ ، الْمُسْتَسْلِمِ لِلدُّنْيَا « 2 » ، السَّاكِنِ مَسَاكِنَ الْمَوْتَى ، وَ الظَّاعِنِ « 3 » عَنْهَا غَداً ) .
امام عليه السلام با ذكر اين اوصاف براى خود اهداف مختلفى را دنبال مىكند ؛ نخست اينكه به فرزندش مىفهماند من با كولهبار عظيمى از تجربه كه با گذشت زمان برايم حاصل شده اين نامه را مىنويسم . ديگر اينكه گويندهء اندرزها اگر تواضع به خرج دهد و از موضع بالا و آمارانه سخن نگويد ، سخنانش بسيار اثربخشتر خواهد بود . سوم اينكه پسرش بداند به زودى پدر مىرود و بايد جاى پدر بنشيند و درك اين حقيقت او را براى پذيرش اندرزها آمادهتر مىسازد .
تعبير به « فَانِ » ( كه در اصل فانى بوده و به خاطر هماهنگ شدن با جملههاى بعد ياى آن حذف شده ) اشاره به اين است كه من قسمت عمدهء عمر خود را از
هامش
( 1 ) . « زمان » در اصل به همان معناى معروف آن است كه شامل اوقات كوتاه و طولانى مىشود ؛ ولى از آنجا كه زمان در اين دنيا همراه با حوادث گوناگون تلخ و شيرين است ، اين واژه گاه اشاره به همين معناست و « المقر للزمان » اشاره به كسى است كه قبول دارد كه دنيا دار حوادث است ولى در عمل با آن هماهنگ نيست .
( 2 ) . در بسيارى از متون و شروح نهجالبلاغه بعد از اين وصف صفت ديگرى نيز به عنوان « الذام للدنيا ؛ نكوهشگر دنيا » آمده است كه با توجّه به آن ، هفت وصف مىشود .
( 3 ) . « الظاعن » به معناى كوچ كننده از ريشهء « ظعن » بر وزن « طعن » به معناى كوچ كردن گرفته شده است .