همهء آنها را دادهاند ولى مرحوم سيد رضى به خاطر تلخيص و گزينش ، تنها به اين بخش قناعت كرده است .
اين نشان مىدهد كه تا چه حد امام عليه السلام به آزادى بردگان و كنيزان اهميّت مىداده و در طول تاريخ زندگى پر بركتش نيز - طبق بعضى از روايات - هزار برده از دسترنج خود خريد و آزاد كرد ( أَنَّهُ عليه السلام أَعْتَقَ أَلْفَ نَسَمَةٍ مِنْ كَدِّ يَدِه ) . « 1 »
مسألهء برنامهء تدريجى اسلام براى آزادى بردگان در اسلام ، مسألهاى است بسيار دامنه دار كه نشان مىدهد اسلام اصل را بر آزادى انسانها گذاشته حتى در آن جامعهاى كه تار و پودش با مسألهء بردگى پيوند داشت ؛ ولى براى رسيدن به اين هدف برنامهء مفصل و دراز مدتى چيده بود ، زيرا اعلام آزادى فورى همهء آنها تنشهاى زيادى ايجاد مىكرد و حتى سبب بيچارگى و نابودى بسيارى از بردگان مىشد . « 2 »
جملهء « فَإِنْ مَاتَ وَلَدُهَا » اشاره به اين نكته است كه تصور نشود كه اگر كنيزى باردار يا صاحب فرزند بود و فرزندش بعد از مرگ مولى از دنيا رفت ، آن كنيز به حالت بردگى بازگشت مىكند ؛ امام عليه السلام مىفرمايد : بردگى از او برداشته شده و آزادى به سراغ او آمده است ؛ يعنى ديگر او قابل بازگشت نيست » .
* * * مرحوم سيّد رضى در پايان اين وصيّتنامه مىگويد : « قال الشريف : قوله عليه السلام في هذه الوصية : « و ألا يبيع من نخلها ودية » ، الودية : الفسيلة ، و جمعها وديّ .
و قوله عليه السلام : حتّى تشكل أرضها غراسا » هو من أفصح الكلام ، والمراد به أن الأرض يكثر فيها غراس النخل حتى يراها الناظر على غير تلك الصفة التي عرفها بها فيشكل عليه أمرها و يحسبها غيرها » . تعبير امام عليه السلام به « و ديه » به معناى نهال نخل است كه جمع آن « ودى » ( بر وزن على ) است .
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 41 ، ص 32 ، روايت 3 .
( 2 ) . براى توضيح بيشتر به تفسير نمونه ، ج 21 ، ص 412 - 423 .