آسمان و بررسى عجايب آفرينش مخلوقات ، كار بسيار سختى است . هرانسانى در هرحد از علم و شعور باشد آثار علم و قدرت و عظمت او را در همهجا و در همهچيز مىبيند ؛ ولى فهم كنه ذات و صفات او بسيار مشكل است ، زيرا همانگونه كه امام عليه السّلام در خطبهء بالا اشاره فرمود ما در اينجا گرفتار قياس گمراهكنندهاى مىشويم ، ما تنها صفاتى را مىشناسيم كه از طريق ابزار و ادوات و هيئات و آميخته با زمان و مكان مفهوم است .
بديهى است كسى كه ما فوق زمان و مكان و ابزار و ادوات است و از هرنظر وجود او و صفاتش نامتناهى است درك آن براى ما مشكل و يا به تعبيرى غير ممكن است : « ما لتراب و ربّ الأرباب » .
ما حتى قادر به درك اوصاف مخلوقات برتر همچون ملائكه مقرّبين نيستيم - همانگونه كه امام عليه السّلام در خطبه بالا اشاره كرد - تا چه رسد به درك صفات خالق آنها .
به همين دليل به ما دستور روشنى داده شده و در مرحلهء درك كنه ذات و صفات به علم اجمالى قناعت كنيم و براى درك علم تفصيلى نكوشيم كه در دسترس ما قرار نمىگيرد .
فى المثل ما مىدانيم : خدا از همهچيز آگاه و بر هرچيز قادر است اما آگاهى او از طريق صورتهاى ذهنى مانند ما انسانهاست ؟ البتّه نه ! پس از چه طريقى است دقيقا نمىدانيم .
اين حقيقتى است كه امام عليه السّلام در خطبههاى نهج البلاغه كرارا به آن اشاره فرموده است مخصوصا در خطبهء اشباح ، ( خطبه 91 ) به صورت گستردهاى به آن پرداخته است و ساير امامان معصوم عليهم السّلام به ورود در اين وادى هشدار دادهاند كه مرحوم كلينى در كافى و صدوق در كتاب توحيد نمونههايى از آن را نقل كردهاند .
عبد الملك اعين كه از اصحاب امام صادق عليه السّلام بود خدمتش نامه نگاشت كه گروهى در عراق خدا را با اوصاف جسمانى توصيف مىكنند ! فدايت شوم اگر مصلحت مىدانى
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 55
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٥٥