مقصود از « علم نافع » در درجهء اوّل ، علومى است كه براى دين و ارزشهاى معنوى و زندگى سعادتبخش در جهان ديگر ، سودمند است و در درجهء بعد ، همهء علوم و دانشهايى را كه براى عزت و عظمت و استقلال و سربلندى انسانها در اين دنيا لازم است ؛ اعم از علوم مربوط به سلامت انسان يا صنايع و كشاورزى يا علوم سياسى و مانند آن .
بىشك رابطهء انسان با جهان خارج ، جهان امروز و گذشته بهطور عمده از طريق اين دو موهبت الهى ؛ يعنى چشم و گوش است ، حقايق را با چشم مىبيند ، تاريخ مكتوب را با چشم مىخواند ، پيام الهى و پيشوايان دين و تجربيات بزرگان پيشين را با گوش خود مىشنود و با اين دو وسيله با همه چيز در اطراف خود رابطه برقرار مىكند كه اگر اين دو موهبت از انسان گرفته شود ، چيزى براى او باقى نمىماند و عقل و شعورش در حدّ طفل غير مميز متوقف خواهد ماند و حتى زبان و ساير حواس در صورت سلامت اين دو فعال مىشوند . به همين دليل افراد كر و كور هميشه لال هستند هرچند زبانشان سالم باشد .
در حديثى از امام باقر عليه السّلام مىخوانيم : « كلّ عين باكية يوم القيامة غير ثلاث ؛ عين سهرت فى سبيل اللّه ، و عين فاضت من خشية اللّه ، و عين غضّت من محارم اللّه ؛ تمام چشمها در روز قيامت گريان است ، جز سه چشم ، چشمى كه در راه خدا بيدار بماند و چشمى كه از خوف خدا گريان شود و چشمى كه از حرام پوشيده شود » . « 1 »
در حديث ديگرى از امام حسن مجتبى عليه السّلام مىخوانيم : « إنّ أبصر الأبصار ما نفذ فى الخير مذهبه و أسمع الأسماع ما وعى التّذكير و انتفع به ؛ بيناترين ديدهها ، ديدهاى است كه نظر و ديد آن در مسير خير باشد و شنواترين گوشها گوشى است كه تذكرات و پندها را اخذ كند و از آنها نفع ببرد » . « 2 »
سپس امام عليه السّلام به يكى ديگر از اوصاف پرهيزكاران كه صفت رضا و تسليم است ، پرداخته ، مىفرمايد : « حال آنها در بلا همچون حالشان در آسايش و رفاه است » ؛ ( نزّلت
هامش
( 1 ) . الكافى ، جلد 2 ، صفحهء 80 ، باب اجتناب المحارم ، حديث 2 .
( 2 ) . ميزان الحكمة ، جلد 4 ، صفحهء 551 نقل از بحار الانوار ، جلد 78 ، صفحهء 109 .