شرح و تفسير تعصب بىدليل
امام عليه السّلام در اين فقره براى مبارزه با كبر و غرور و تعصبات جاهلى به بيان نكتهء ديگرى مىپردازد كه حاصلش اين است كه افراد متعصب براى خود دلايلى دارند ، هرچند ضعيف و نادرست ؛ اما تعصبهاى زشت شما كه سبب نزاع و خونريزى مىشود هيچ دليلى ندارد و اين نشان مىدهد كه تعصب شما از آنها زشتتر و بدتر است .
مىفرمايد : « من در رفتار و كردار مردم جهان نظر افكندم هيچكس را نيافتم كه دربارهء چيزى تعصّب و تكبّر به خرج دهد جز اينكه ( ظاهرا ) دليل و هدفى براى خويش دارد يا مىخواهد حقيقت را بر جاهلان مشتبه سازد يا با دليلى در فكر و انديشهء سفيهان نفوذ كند جز شما كه دربارهء چيزى تعصّب مىورزيد كه نه سببى دارد و نه هدفى » ؛ ( و لقد نظرت فما وجدت أحدا من العالمين يتعصّب لشيء من الأشياء إلّا عن علّة تحتمل تمويه « 1 » الجهلاء ، أو حجّة تليط « 2 » بعقول السّفهاء غيركم . فإنّكم تتعصّبون لأمر ما يعرف له سبب و لا علّة ) .
اشاره به اينكه هرچه تاريخ گذشتگان و اقوام امروز را مطالعه مىكنم به اين نتيجه مىرسم كه آنها بهانهاى براى تعصب خود داشتند يا پوشاندن حقيقت بر جاهلان و يا نفوذ در افكار سفيهان و سادهلوحان و در نتيجه رسيدن به يك سلسله منافع مادى ؛ ولى تعصبات شما اثر و فايده و هيچ دليل مقبول و يا نيمه مقبولى ندارد ، جز سخنانى ناروا و سپس ديوانهوار به جان هم افتادن و احيانا خون ريختن . تفاوت جاهلان و سفيهان در
هامش
( 1 ) . « تمويه » يعنى مشتبه ساختن و در اصل به معناى دادن آب طلا به روى مس براى فريب جاهلان بوده است .
( 2 ) . « تليط » از ريشهء « لوط » بر وزن « موت » به معناى چسبيدن چيزى به چيزى است و هنگامى كه مطلبى مورد علاقهء قلبى كسى باشد كه گويى به آن چسبيده و از آن جدا نمىشود جملهء « لاط بقلبي » را به كار مىبرند . اين واژه هم به صورت اجوف واوى و هم به صورت اجوف يايى به كار مىرود .