مىخوانى دو طرف صورت خود را بر خاك مىنهى » . « 1 »
در پايان اين فقره در يك نتيجهگيرى كلى مىفرمايد : « به آثار اين اعمال ( نماز و روزه و زكات و سجده ) بگيريد كه چگونه شاخههاى درخت تفاخر را درهم مىشكند و از جوانه زدن كبر و خودپسندى ( در دلها ) جلوگيرى مىكند » ؛ ( انظروا إلى ما في هذه الأفعال من قمع « 2 » نواجم « 3 » الفخر و قدع « 4 » طوالع الكبر ) .
قابل توجه است كه بعضى از اين عبادات همه روز تكرار مىشود تا روزى خالى از برنامه « كبرزدايى » بر انسان نگذرد .
* * *
نكته فلسفهء عبادات
بىشك ، خداوند بزرگ از عبادت ما و فرشتگان بىنياز است و اگر تمام جهانيان ، راه ايمان يا كفر را پيش گيرند چيزى بر جلال او افزوده يا از آن كاسته نمىشود .
« إِنْ تَكْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ »
« 5 » و نيز مىفرمايد :
« وَ مَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ »
« 6 »
هركس هرچيز دارد از بركات ذات پاك پروردگار و رشحهاى از رشحات وجود اوست بنابراين مخلوق كارى نمىتواند انجام دهد كه بر عظمت خالق بيفزايد و از اينجا به خوبى
هامش
( 1 ) . من لا يحضره الفقيه ، جلد 2 ، صفحهء 363 .
( 2 ) . « قمع » به معناى غلبه كردن و ريشهكن نمودن است .
( 3 ) . « نواجم » جمع « ناجمه » به معناى هرچيزى است كه در ابتدا ظاهر مىشود . از « نجم » بر وزن « حجم » به معناى طلوع و ظهور گرفته شده است .
( 4 ) . « قدع » به معناى بازداشتن است .
( 5 ) . ابراهيم ، آيهء 8 .
( 6 ) . آل عمران ، آيهء 97 .