پست و پليدى شمرده مىشدند ؛ يعنى ارزشهاى انسانى و درون ذاتى كمترين نقشى در بيان شخصيّت افراد در آن نظام نداشت . و تنها ارزشهاى اعتبارى و پندارى و برونذاتى محور شخصيّت بود .
در اينجا امام عليه السّلام اين حقيقت را كه ارزش واقعى آن نبود و فرعون و فرعونيان مىپنداشتند ، با بيان بسيار زيبايى شرح مىدهد و مىفرمايد : « اگر خداوند سبحان مىخواست به هنگام مبعوث ساختن پيامبرانش درهاى گنجهاى طلا و معادن زرناب ، و باغهاى خرّم و سرسبز را به روى آنها بگشايد ، مىگشود و اگر اراده مىكرد پرندگان آسمان و وحوش زمين را همراه آنها گسيل دارد ، مىداشت ( به يقين قادر بر اين امور بود ) ولى اگر اين كار را مىكرد ارزش آزمايش از ميان مىرفت ؛ پاداش و جزاى نيكوكاران بىاثر مىشد و وعدههاى الهى بىفايده مىگشت ؛ و مطيعان مستحق اجر و پاداش امتحاندهندگان نمىشدند و مؤمنان استحقاق ثواب نيكوكاران را نمىيافتند و نامها ( نام مسلم ، مؤمن ، مخلص و . . . ) با معانى خود همراه نمىگشت » ؛ ( و لو أراد اللّه سبحانه لأنبيائه حيث بعثهم أن يفتح لهم كنوز الذّهبان « 1 » ، و معادن العقيان « 2 » ، و مغارس « 3 » الجنان ، و أن يحشر معهم طيور السّماء و وحوش الأرضين لفعل ، و لو فعل لسقط البلاء ، و بطل الجزاء ، و اضمحلّت الأنباء ، و لما وجب للقابلين أجور المبتلين ، و لا استحقّ المؤمنون ثواب المحسنين ، و لا لزمت الأسماء معانيها ) .
اشاره به اينكه خداوند حكيم به خوبى مىتواند پيامبرانش را با همهء نيروهاى مادى بسيج كند و به همهء زر و زيورها بيارايد ؛ همهء ثروتها ، باغها ، قصرها و وسايل تجمل را در اختيار آنان بگذارد و چيزى در اختيار يك نفر از پيامبرانش قرار دهد كه حتى همهء سلاطين دنيا دستهجمعى آن را نداشتهاند - زيرا او خالق آسمانها و زمينهاست - ولى او
هامش
( 1 ) . « ذهبان » جمع « ذهب » به معناى طلاست .
( 2 ) . « عقيان » مفرد و به معناى طلاى ناب و خالص است .
( 3 ) . « مغارس » جمع « مغرس » يعنى محلّ غرس درختان درختان .