الإمّة و معلنها ) . « 1 »
« امّة » ( به كسر همزه ) در عبارت بالا به معناى حالت است و در اينجا به ايمان اشاره دارد ؛ يعنى كسى كه ايمان خود را پنهان سازد ؛ ولى بعضى امة ( با ضم همزه ) خواندهاند كه برطبق آن معنا جمله اين مىشود : آن افرادى از امت اسلامى كه ايمان خود را پنهان سازند و آن افرادى كه ايمان خود را آشكار نمايند .
سپس امام عليه السّلام بعد از اين بيان اجمالى به شرح معناى هجرت در كلامى شفاف مىپردازد و مىفرمايد : « نام هجرت بر كسى اطلاق نمىشود مگر اينكه حجّت خدا بر روى زمين را بشناسد . آنها كه حجت خدا را بشناسند و به او ايمان آورند مهاجرند ، ( هرچند ظاهرا سفرى نكرده باشند ) و نام مستضعف بر كسى كه حجت به او رسيده و گوشش آن را شنيده و قلبش آن را حفظ كرده نهاده نمىشود » ؛ ( لا يقع اسم الهجرة على أحد بمعرفة الحجّة في الأرض . فمن عرفها و أقرّ بها فهو مهاجر . و لا يقع اسم الإستضعاف على من بلغته الحجّة فسمعتها أذنه و وعاها قلبه ) . « 2 »
عصارهء كلام امام عليه السّلام اين است كه هجرت در هرزمان و هرمكانى همچون عصر پيامبر صلّى اللّه عليه و إله باقى و برقرار است ؛ اما نه به اين معنا كه اهل ايمان از جايى به جاى ديگر بروند ، بلكه به اين معنا كه حجت خدا را يعنى جانشين واقعى پيامبر صلّى اللّه عليه و إله و به تعبير روايت معروف نبوى ، امام زمان خود را بشناسند و به او ايمان آورند ؛ خواه اين امر از طريق هجرت مكانى صورت گيرد يا بدون آن ، حاصل شود . كسى كه امام زمان خود را بشناسد
هامش
( 1 ) . مطابق آنچه در بالا آمد « ما » در جملهء « ما كان للّه . . . » نافيه است ؛ ولى بعضى از شارحان نهج البلاغه « ما » را زمانيه به معناى « مادام » دانستهاند و گفتهاند مفهوم جمله اين است : تا زمانى كه خداوند نياز به ايمان مردم دارد ، هجرت باقى و برقرار است و نياز در اينجا به معناى طلب و ناظر به همان اوامر و نواهى خداوند خطاب به مردم است ؛ ولى معناى اوّل مناسبتر به نظر مىرسد .
( 2 ) . توجه داشته باشيد كه در بعضى نسخ صبحى صالح « الا » حذف شده ولى در نسخهء تصحيح شده موجود است و جملهء بدون « الا » معناى درستى ندارد .