مهاجر واقعى است ، زيرا هدف از هجرت كه شناخت حجت خدا در زمين است براى او حاصل شده و كسانى كه چنين نباشند مستضعفاند كه گاه معذورند و گاه غير معذور . آنها كه راه براى شناخت نداشته باشند جزء گروه اوّلاند ( يعنى معذورند ) و آنها كه راه براى شناخت داشته باشند و عمل نكنند جزو گروه دوّماند ( يعنى غير معذورند ) .
« مستضعف » در قرآن و روايات اسلامى به دو معنا اطلاق شده : كسانى كه از نظر زندگى مادى در فشارند ؛ مانند آنچه در آيهء پنج سورهء قصص آمده ، مىفرمايد : «
« وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ »
ما مىخواهيم بر مستضعفان زمين منت نهيم و آنان را پيشوايان و وارثان روى زمين قرار دهيم » . اين آيه اشارهاى به داستان بنى اسرائيل و فرعونيان است و اصل كلّى را در باب مستضعفان بيان دارد .
دوم كسانى كه از نظر دينى در فشار واقع شدهاند و قادر بر هجرت از محل زندگى خود نيستند ؛ قرآن مجيد دربارهء آنها مىگويد :
« وَ ما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَ اجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً »
« 1 » اين آيه ناظر به مسلمانان مكه است كه توانايى هجرت نداشتند و مشركان به آنها اجازه نمىدادند مراسم دينى خود را آزادانه انجام دهند . قرآن مسلمانان مدينه را تشويق به نجات آنها از چنگال مشركان مىكند و نام مستضعف بر آنها مىنهد .
گاه اين واژه در روايات معناى سومى نيز دارد و آن كسى است كه توانايى بر تحقيق از حقّ و شناخت آن را ندارد ؛ خواه بر اثر ضعف فكرى باشد يا عدم دسترسى به منابع تحقيق . در روايتى از امام باقر عليه السّلام مىخوانيم كه از آن حضرت دربارهء مستضعف سؤال كردند ، فرمود : « هو الّذى لا يهتدى حيلة إلى الكفر فيكفر و لا يهتدى سبيلا إلى
هامش
( 1 ) . نساء ، آيهء 75 .