شكست خود اعتراف و به ناتوانى خود اقرار مىكنند ؛ حتى به ناتوانى خود از نابود ساختن آن نيز اذعان دارند !
شرح و تفسير حتى قادر به خلق پشهاى نيستند !
به دنبال بحث عميقى كه در بخش گذشته اين خطبه دربارهء آفرينش جهان مخصوصا زمين و شگفتيهايش گذشت ، امام عليه السّلام در اين بخش ، سخن از مسئلهء فنا و نابودى جهان مىگويد و قدرت بىپايان خدا را بر ايجاد و نابودى جهان ، آشكار مىسازد و مىفرمايد :
« اوست كه اشيا را پس از ايجاد ( در زمان معينى ) نابود خواهد كرد ( و بساط جهان را درهم مىپيچد ) تا وجودش همچون عدمش گردد » ؛ ( هو المفني لها بعد وجودها ، حتّى يصير موجودها كمفقودها ) .
سپس در تكميل اين سخن ، مىافزايد : « فناى جهان بعد از وجودش شگفتآورتر از ايجاد آن بعد از عدم نيست ، زيرا اگر همهء جانداران ؛ اعم از پرندگان و چهارپايان و حيواناتى كه شبانگاه به جايگاهشان بازمىگردند و آنها كه در بيابان مشغول چرا هستند و تمام انواع و اقسام گوناگون آنها ؛ اعم از آنها كه كمهوش ( يا غيرعاقل ) هستند و آنها كه ( مانند انسانها ) زيركند ( آرى اگر همهء آنها ) جمع شوند هرگز توانايى بر خلق ندارند و هيچگاه طريق ايجاد آن را نتوانند شناخت » ؛ ( و ليس فناء الدّنيا بعد ابتداعها بأعجب من إنشائها و اختراعها . و كيف و لو اجتمع جميع حيوانها من طيرها و بهائمها ، و ما كان من مراحها « 1 » و سائمها « 2 » ، و أصناف أسناخها « 3 » و أجناسها ، و متبلّدة « 4 » أممها و
هامش
( 1 ) . « مراح » از ريشهء « روح » به معناى استراحتگاه حيوانات است .
( 2 ) . « سائم » از « سوم » بر وزن « قوم » در اصل به معناى دنبال چيزى رفتن است ، سپس به معناى به چرا رفتن حيوانات آمده است .
( 3 ) . « اسناخ » جمع « سنخ » در اصل به معناى اصل و ريشه است و در اينجا ؛ يعنى انواع حيوانات .
( 4 ) . « متبلدة » از ريشهء « بلادت » به معناى كمفهمى است . نقطه مقابل كياست ( تيزهوشى ) .