« بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ »
روزى كه آسمان را چون طومارى درهم مىپيچيم سپس همان گونه كه آفرينش را آغاز كرديم بازگردانيم » . « 1 »
سپس افزودهاند : همهء انبيا ، به خصوص پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله خبر از فناى اين جهان دادهاند و افزودهاند كه فلاسفه با اين امر مخالفت كردهاند نه به اين جهت كه فناى عالم غير ممكن است ، بلكه به اين جهت كه با بقاى علت كه ذات پاك خداست ، معدوم شدن اين جهان ممكن نيست .
سپس به شرح مسئلهء امتناع اعادهء معدوم پرداختهاند و به ترديد بعضى در مسئلهء معاد جسمانى اشاره كردهاند ؛ ولى حق اين است كه نه فناى عالم غير ممكن است ، زيرا خداوند فاعل مختار است و هنگامى كه مصلحت بداند چيزى را ايجاد مىكند و اگر مصلحت بداند آن را به ديار عدم مىفرستد ، و نه مسئلهء معاد جسمانى جاى ترديد است ، زيرا قرآن با صراحت در آيات بىشمارى به آن اشاره كرده و هيچ دليل عقلى بر امتناع آن وجود ندارد . « 2 »
مسئلهء محال بودن اعادهء معدوم نيز ارتباطى به مسئلهء معاد ندارد ، زيرا اگر مىگوييم اعادهء معدوم محال است ؛ يعنى بازگرداندن آن چيز با همهء خصوصيات حتى زمان و مكان محال است و به يقين زمانى كه سپرى شد بازنمىگردد ؛ ولى بازگشت انسانها در معاد و رستاخيز مفهومش بازگشت زمان و مكان گذشته نيست ، زيرا هيچ عاقلى نمىگويد همان زمانى كه در دنيا در آن مىزيستند در قيامت بازمىگردد ، بلكه منظور بازگشتن انسان با همهء ويژگيهاى او در زمان و مكان ديگر است . مثلا هنگامى كه حضرت مسيح مردهاى را زنده كرد به يقين همان شخص سابق بود ، هرچند در زمان و مكان ديگرى زنده شد .
احياى اموات در قيامت نيز چنين است .
هامش
( 1 ) . انبياء ، آيهء 104 .
( 2 ) . شرح اين مطلب را در پيام قرآن بحث معاد جسمانى مطالعه فرماييد .