الهى براى آماده ساختن آن براى زندگى انسانها اشاره كرده ، مىفرمايد : « خداوند ميخهاى زمين را محكم نمود و سدهايى در آن ايجاد نمود ، چشمههايش را جارى ساخت و درّههايش را ( براى جريان سيلابها ) شكافت . آنچه را بنا نمود هرگز سست نشد و هرچه را قوت بخشيد ناتوان نگشت » ؛ ( أرسى أوتادها ، و ضرب أسدادها « 1 » ، و استفاض عيونها ، و خدّ « 2 » أوديتها ؛ فلم يهن ما بناه ، و لا ضعف ما قوّاه ) .
جملهء اوّل اشاره به آيات متعددى است كه در قرآن دربارهء كوهها آمده و خداوند آنها را به منزله ميخهاى زمين قرار داده تا از لرزهها و بىقراريها زمين را نجات دهد . در سورهء نبأ مىخوانيم : «
« وَ الْجِبالَ أَوْتاداً »
خداوند كوهها را ميخهاى زمين قرار داد » . « 3 » و « 4 »
از آنجا كه يكى از آثار كوهها اين است كه به صورت سدى در مقابل سيلابها و تندبادها درمىآيد از آن تعبير به « اسداد » فرموده است . با توجه به اينكه خلل و فرج كوهها و فضاهاى خالى در گوشه و كنار آنها سبب ذخيره آب و سپس جارى شدن چشمهها مىگردد و نيز شكافهاى كوهها كه سبب پيدايش درهها و هدايت آب باران به جلگهها و درهها مىشود روى اين دو مسئله نيز تكيه فرموده است .
آنگاه در پى بيان ربوبيت و تدبير خداوند كه از صفات فعل اوست به سراغ صفات ذات مىرود و به علم و قدرت و وحدانيت خداوند با تعبيرهاى بسيار عميق و دلنشين اشاره كرده ، مىفرمايد : « او با سلطه و عظمتش بر ظاهر آن سلطه دارد و با علم و آگاهيش از درون آن باخبر است . با جلال و عزتش بر همه چيز مسلط است و چيزى از قلمرو قدرتش بيرون نيست . هرگز موجودى از فرمانش سر نمىپيچد تا بر او چيره گردد و هيچ شتاب
هامش
( 1 ) . « اسداد » جمع « سدّ » است كه معناى معروفى دارد .
( 2 ) . « خدّ » در اصل از خدّ انسان گرفته شده كه به معناى دو فرورفتگى واقع در دو طرف بينى است . سپس به گودالها و شكافهاى وسيع و عميق در زمين اطلاق شده است و در خطبه بالا به در معناى شكافتن به كار رفته است .
( 3 ) . نبا ، آيهء 7 .
( 4 ) . شرح اين مطلب در تفسير نمونه ، ذيل آيهء 3 سورهء رعد آيهء 15 سورهء نحل آمده است .