امام عليه السّلام به دنبال اين سخن انگشت بر چند مصداق از امور متضاد گذارده ، مىفرمايد :
« نور را ضد ظلمت ، و رنگهاى روشن را ضد رنگهاى تيره و تار ، و خشكى را ضد رطوبت و گرمى را ضد سردى قرار داد » ؛ ( ضادّ النّور بالظّلمة ، و الوضوح بالبهمة « 1 » ، و الجمود بالبلل ، و الحرور بالصّرد « 2 » ) .
بديهى است اين تضادّ فلسفهاى دارد و آن ايجاد تعادل و از ميان بردن آثار سوء هر يك با ديگرى است . اگر آفتاب ، پيوسته در قسمتى از كرهء زمين بتابد و بخش ديگرى پيوسته در ظلمت فرورود حيات و زندگى ، به زودى برچيده خواهد شد ؛ آنچه در معرض تابش آفتاب است از شدّت حرارت مىسوزد و نابود مىشود و آنچه در ظلمت فرورفته منجمد مىگردد و از ميان مىرود : «
« قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَ فَلا تَسْمَعُونَ »
« 3 » ؛ بگو به من خبر دهيد اگر خداوند شب را تا قيامت بر شما جاودان سازد آيا معبودى جز خدا مىتواند روشنايى براى شما بياورد ؟ آيا نمىشنويد ؟ » : «
« قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَ فَلا تُبْصِرُونَ »
« 4 » ؛ بگو به من خبر دهيد اگر خداوند روز را تا قيامت بر شما جاودان كند كدام معبود غير از خداست كه شبى براى شما بياورد تا در آن آرامش يابيد ؟ آيا نمىبينيد ؟ » : «
« وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »
« 5 » ؛ و از رحمت او است كه براى شما شب و روز قرار داد تا هم در آن آرامش داشته باشيد و هم براى بهرهگيرى از فضل خدا تلاش كنيد و شايد شكر نعمت او را به جا آوريد » .
در اينجا اين سؤال مطرح است كه ظلمت ، امرى عدمى است و چيزى نيست كه
هامش
( 1 ) . « بهمة » به معناى سياهى ، تيرگى و شبهاى تاريك ماه است و در جملهء بالا به معناى تيرگى است .
( 2 ) . « صرد » به معناى سردى است . بعضى گفتهاند : از واژه فارسى گرفته شده و تغيير شكل يافته است .
( 3 ) . قصص ، آيهء 71 .
( 4 ) . قصص ، آيهء 72 .
( 5 ) . قصص ، آيهء 73 .