متباينين را به يكديگر نزديك سازد ؛ زمانى دورها را نزديك و هنگامى نزديكها را دور سازد .
* * *
نكته چگونگى جمع ضدّين
گروهى معتقدند كه جهان از جمع اضداد تشكيل شده و تضاد سبب تكامل است و به گفتهء بعضى از حكما « لو لا التّضاد ما صحّ الفيض عن المبدأ الجواد ؛ اگر تضاد نبود فيض از ناحيهء پروردگار ادامه نمىيافت » . بعضى جملهء بالا را كه در كلام امام عليه السّلام آمده است ( مؤلّف بين متعادياتها ، مقارن بين متبايناتها . . . ) نيز دليل بر اين مطلب گرفتهاند .
طرفداران مكتب ماترياليسم ديالكتيك يكى از اصول اساسى چهارگانه مكتب خود را نيز جمع ضدين مىشمردند و مىگويند : هرموجودى ضد خود را در دل خود پرورش مىدهد و با ظاهر شدن ضد موجود قبلى از بين مىرود و مثال به جوجه و تخممرغ و امثال آن مىزنند و از آن نتيجه مىگيرند كه جامعهء سرمايهدارى بهطور جبرى ضد خود را كه جامعهء سوسياليستى و كمونيستى است در دل خود مىپروراند و با ظهور اينها سرمايهدارى نفى مىشود . بر اين اساس مطالب واهى و سستى را بنا نهادهاند كه ضعف و ناتوانى آنها در عمل ظاهر و آشكار گرديد و همانگونه كه مشاهده كرديم دستگاه آنها برچيده شد .
البتّه بايد توجه داشت كه جمع بين ضدين ( يا نقيضين ) يك اصطلاح فلسفى دارد كه مفهومش جمع در محل واحد از جميع جهات است . به اين معنا كه مثلا شيئى واحد در آن واحد همهء آن سفيد و يا سياه باشد البتّه محال است . يا يك لحظه معين در مكان واحد هم شب باشد و هم روز يا انسان معينى در زمان معينى هم زنده باشد و هم مرده .
بديهى است جمع بين ضدين يا نقيضين به اين مفهوم غير ممكن است .