آنها را در شكافهاى زمين و بريدگى درّهها و قلّه كوهها مسكن داد » ( و ما ذرأ « 1 » من مختلف صور الأطيار الّتي أسكنها أخاديد « 2 » الأرض ، و خروق « 3 » فجاجها « 4 » و رواسي « 5 » أعلامها « 6 » ) . « 7 » اين نخستين تنوع آفرينش پرندگان است از نظر محل زندگى ، بعضى از آنها مانند بوم و مرغ سنگخوار به شكافهاى زمين پناه مىبرند و به هنگام تاريكى بيرون مىآيند و بعضى در حاشيهء درهها زندگى مىكنند ؛ مانند كبكها و بعضى ديگر در بلنداى كوهها مسكن دارند ، مانند شاهين و عقاب و خداوند به هر يك به مقتضاى محيط زندگىاش ابزار و امكانات لازم را بخشيده است .
البته آن چه را امام عليه السّلام در بخشهاى سه گانهء مذكور بيان فرمود ، تنها برخى پرندگان را براى نمونه ذكر كرده است ؛ پرندگان دريايى ، پرندگان ماهىخوار ، پرندگان خانگى و اهلى ، پرندگانى كه تنها در جنگلها و بيشهها زندگى مىكنند ، پرندگانى كه تنها در كويرها
هامش
( 1 ) « ذرأ » از مادهء « ذرأ » ( بر وزن زرع ) به معناى آفرينش و ايجاد و اظهار است .
( 2 ) « اخاديد » جمع « اخدود » ( بر وزن خشنود ) به معناى شكاف وسيع و عميق و گسترده در زمين است و به گودالها و خندقهاى بزرگ درهها نيز اطلاق مىشود .
( 3 ) « خروق » جمع « خرق » ( بر وزن زرع ) به معناى بيابانهاى وسيع و گسترده است و به معناى شكاف نيز بيان شده است .
( 4 ) « فجاجها » جمع « فج » ( بر وزن حج ) به معناى جادّهء وسيع است و در اصل به معناى درههاى وسيعى است كه در ميان كوهها وجود دارد و مسير عبور كاروانها بوده است .
( 5 ) « رواسي » جمع « راسيه » در اصل به معناى ثابت و پا برجاست ؛ سپس به معناى كوهها سخت و پا برجاست .
( 6 ) « اعلام » جمع « علم » ( بر وزن قلم ) در اصل به معناى علامتى است كه از چيزى خبر مىدهد و به كوهها و قلههاى آنها اطلاق شده است .
( 7 ) دربارهء اعراب « ما ذرأ . . . » ، بعضى احتمال دادهاند كه عطف بر « ما انقادت » باشد و گاه احتمال دادهاند ، عطف بر ضمير « دلائله » و يا خود « دلائله » باشد . اين احتمال نيز بعيد به نظر نمىرسد كه مبتدايى باشد با خبر محذوف و مفهوم آن چنين است : « و ما ذرأ . . . » من آثار صنعه و عظمته .