خون در ميان مسلمين جارى شد . عواقب دردناك آن نيز بعد از گذشتن قرنها همچنان به چشم مىخورد .
دربارهء علل شورش مردم بر ضد عثمان و عوامل قتل او در جلد اول و دوم اين كتاب به قدر كافى بحث كردهايم . « 1 » * * * سپس امام عليه السّلام به مهمترين عامل انحراف عثمان - كه تمام تيره روزىهاى او از آن نشأت گرفت يعنى تسليم بى قيد و شرط بودن در برابر مروان - اشاره كرده ، چنين مىفرمايد : « مبادا مركب راهوار مروان شوى ( و زمام خود را به دست او بسپارى ) تا تو را هر جا مىخواهد ببرد ؛ آن هم بعد از اين سنّ و سال و گذراندن عمر ( و تجربيات فراوان ) » ( فلا تكوننّ لمروان سيّقة « 2 » يسوقك حيث شاء بعد جلال « 3 » السّنّ و تقضّي العمر « 4 » ) .
در تواريخ نقل شده كه سن عثمان در آن زمان 82 سال بود . « 5 » بىشك ، مروان بن حكم ، مهمترين نقش را در حكومت عثمان داشت ؛ به گونهاى كه كارها مطابق ميل او پيش مىرفت ؛ حتى زمانى كه عثمان ، نصايح امام عليه السّلام را شنيد و تصميم بر عذرخواهى از مردم گرفت ، مروان شديدا به مخالفت برخاست و مانع جبران
هامش
( 1 ) به جلد 1 ، صفحهء 371 تا 376 ( با عنوان علل شورش بر ضد عثمان ) و جلد 2 ، صفحهء 232 تا 241 ( با عنوان عوامل قتل عثمان ) و همان جلد ، صفحهء 488 ( با عنوان كارهاى عثمان كه موجب خشم عمومى شد ) مراجعه فرماييد .
( 2 ) « سيقة » ( بر وزن سيّدة ) صفت مشبهه از مادهء « سوق » ( بر وزن فوق ) گرفته شده به معناى حيوان راهوارى است كه آن را به هر طرف مىبرند و گاه به معناى حيواناتى است كه به دست دشمن مىافتد و آن را با خود مىبرند .
( 3 ) « جلال » به معناى بزرگى است و جلال السن به معناى سن بالا است .
( 4 ) « تقضّى » و « انقضاء » از يك ريشه گرفته شده و به معناى گذشتن است .
( 5 ) تاريخ طبرى ، جلد 3 ، صفحهء 441 و 443 . اقوال ديگرى نيز در مورد سن عثمان در آن زمان وجود دارد ولى غالبا سن او را 82 سال دانستهاند .