دليل آن روشن است ؛ زيرا هيچ مبدأ خيرى جز خدا وجود ندارد ، و هر كسى جز او بتواند خيرى انجام دهد به كمك اوست ( لا مؤثّر في الوجود إلّا اللّه ) .
بنابر اين بايد تنها دل به او ببنديم و به او اميدوار باشيم . كسى كه مىتواند زيانى برساند و كيفر دهد و مجازات كند ، فقط اوست و از ديگران ، بىارادهء او كارى ساخته نيست ؛ همان گونه كه قرآن مجيد مىگويد : «
« وَ ما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ »
؛ ولى هيچ گاه نمىتوانند بدون اجازه خداوند به كسى ضررى برسانند » . « 1 » درست است كه خداوند به بندگان ، آزادى عمل داده ، ولى اين آزادى هرگز از ذات پاك او سلب قدرت نمىكند .
بنابر اين تنها بايد به ذات پاك او اميدوار و فقط از مخالفت فرمان او بيمناك باشيم .
سپس اشاره به نكتهء مهمّى مىفرمايد و آن تضادّى است كه در اعمال مردم در خصوص موضوع خوف و رجا وجود دارد . هرگاه در يك مسألهء جزئى به بندهاى اميد داشته باشند هزار گونه خضوع و خشوع در مقابل او مىكنند و هرگاه از موضوع كوچكى بترسند خود را جمع و جور مىكنند ؛ در حالى كه نه در مورد اميد به خدا در امور مهمّه و ترس از او در مسائل بزرگ هرگز واكنش مناسبى نشان نمىدهند ؛ مىفرمايد : « اين مدعى كاذب در مسائل مهمّ به خدا اميد دارد و در مسائل كوچك به بندگان خدا ؛ در حالى كه تواضع و احترامش در برابر بندگان ( براى همان مسائل كوچك ) بيش از خداست » ( فإنّه معلول يرجو اللّه في الكبير ، و يرجو العباد في الصّغير ، فيعطي العبد ما لا يعطي الرّبّ ! ) .
در ادامهء اين سخن به علت اين موضوع پرداخته ، مىفرمايد : « چه شده است كه تواضع و احترام او براى خداوند متعال كمتر از بندگان است ؟ آيا مىترسى در اظهار اميد به خدا دروغگو باشى ؟ يا او را شايستهء اميد نمىدانى ؟ ( كه اين هر دو خيالى است باطل ) » ( فما بال اللّه جلّ ثناؤه يقصّر به عمّا يصنع به لعباده ؟ أتخاف أن تكون في رجائك
هامش
( 1 ) بقره ، آيهء 102 .