در مورد فرشتگان نيز چنين است كه در جهان بالا ، مراكز قدسى وجود دارد كه فرشتگان در آن مراكز مقدّس ، پيام الهى را درك مىكنند و پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نيز در معراج به همان مراكز ، بلكه بالاتر از آن رسيد و مشمول عنايات بيشترى گرديد و اعمال نيك بندگان نيز در آن مراكز قدس ، به وديعت سپرده مىشود و تا روز بازپسين نگهدارى خواهد شد .
سپس امام عليه السّلام آنچه را در جملههاى قبل به اجمال بازگو فرمود به تفصيل بيان مىكند و در ضمن پنج جمله ، مراحل آفرينش آسمانها را شرح مىدهد . نخست مىفرمايد : « به آسمانها در حالى كه به صورت دود بود ، فرمان داد ( فرمانى تكوينى ، براى پيمودن مراحل خلقت و تكامل ) . ( و ناداها بعد إذ هي دخان ) .
اين جمله ، در حقيقت اشاره به نخستين مرحله آفرينش جهان است كه در قرآن مجيد نيز در آيهء 11 سورهء « فصّلت » آمده است :
« ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ وَ هِيَ دُخانٌ »
؛ سپس به تدبير آسمان پرداخت ، در حالى كه به صورت دود بود » . « 1 » اين همان چيزى است كه دانش امروز نيز آن را تأييد مىكند و مىگويد : تمام جهان در آغاز به صورت تودهء بسيار عظيمى از گاز بود .
در جملهء دوّم مىافزايد : « سپس ( خلقت وارد مرحلهء تازهاى شد ) و در اين هنگام ، بخشهاى مختلف آن پيوند برقرار گشت » . ( فالتحمت عرى أشراجها ) .
با توجه به اينكه « إلتحام » به معناى به هم پيوستن و « عرى » جمع « عروه » به معناى دستگيره و « أشراج » جمع « شرج » به معناى شكاف است ، مفهوم جملهء بالا اين مىشود كه : خداوند آن تودهء عظيم دود مانند را ، فشرده ساخت . شكافها را بر طرف ساخت و اطراف آن را به هم پيوند داد ، گويى اين شكافها همچون
هامش
( 1 ) توجّه داشته باشيد كه « ثمّ » در آيهء بالا ، به معناى تأخير در بيان است نه تأخير در زمان . بنا بر اين ، دليل بر اين نيست كه آفرينش آسمانها بعد از خلقت زمين است . ( براى توضيح بيشتر ، به تفسير نمونه ، ذيل آيهء 11 سورهء فصّلت مراجعه فرمائيد ) .