شرح و تفسير آفرينش آسمانها
امام عليه السّلام در فراز گذشته از اين خطبه ، به كليّاتى از تدبير جهان آفرينش و قوانين حاكم بر آن و تنوّع و كثرت موجودات اشاره فرمود و در اين بخش و بخشهاى آينده ، به جزئيات آن اشاره مىفرمايد و بحثهاى بسيار عميق و پر معنايى را دربارهء آفرينش آسمانها ، فرشتگان ، زمين و جهان پايين ، آدم چگونگى آفرينش او و انواع روزىهايى كه در اختيار انسانها قرار داده ، مطرح مىسازد .
نخست به سراغ آفرينش آسمانها مىرود و مىفرمايد : « خداوند فاصلههاى وسيع و گشودهء ( كرات آسمانى ) را بى آنكه بر چيزى تكيه داشته باشد نظام بخشيد و شكافهاى ميان ( هر كدام از كرات ) را به هم پيوند داد » . ( و نظم بلا تعليق رهوات « 1 » فرجها ، و لاحم « 2 » صدوع « 3 » انفراجها ) .
در واقع امام عليه السّلام در جملهء اوّل به همان چيزى اشاره فرموده كه در قرآن مجيد دو بار به آن اشاره شده است . مىفرمايد :
« اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها »
؛ خداوند همان كس است كه آسمان را با ستونى نامرئى بر پا داشت » . « 4 » امروز هم همهء دانشمندان فلكى تصريح مىكنند كه كرات آسمانها از هم جدا است و تعادل و نيروى جاذبه و دافعه هر كدام را در جايگاه خود قرار داده است .
هامش
( 1 ) « رهوات » جمع « رهوة » به گفتهء بعضى از ارباب لغت ( كتاب العين ) به معناى بر آمدگى بالاى كوههاست ؛ ولى بسيارى ديگر از ارباب لغت آن را مادّهء « رهو » ( بر وزن سهو ) به معناى گشاده و باز بودن ، يا آرام بودن تفسير كردهاند و در خطبهء بالا تفسير « رهوات » به نقاط گشاده ، مناسبتر است و بعضى هم آن را از لغات اضداد دانستهاند كه به معناى مكان مرتفع و منخفض ، هر دو مىآيد .
( 2 ) « لاحم » از مادّهء « لحم » به معناى پر كردن شكاف چيزى و به اصطلاح ، لحيم كردن است و شايد ريشهء اصلى آن همان « لحم » به معناى گوشت باشد كه فاصلهء استخوانها را پر مىكند .
( 3 ) « صدوع » جمع « صدع » ( بر وزن حرف ) به معناى شكاف ، يا شكافتن است .
( 4 ) سورهء رعد ، آيهء 2 . شبيه همين معنا با اندك تفاوتى در آيهء 10 سورهء لقمان آمده است ؛ مىفرمايد خلق السّموات . . .