شرك و عصبيّت ؛ فرزندان ابو سفيان - دشمن شمارهء يك اسلام - بر تخت و حكومت اسلامى تكيه زدند و همه چيز را دگرگون ساختند .
بعضى از شارحان نهج البلاغه جملهء « و كانت أمور اللّه عليكم ترد . . . » را اشاره به احاكم الهى دانستند نه حكومت ، و گفتهاند : احكام خدا از سوى پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و امام عليه السّلام به مردم تعليم داده مىشد ؛ سپس از سوى اصحاب اين دو بزرگوار به ساير مردم تعليم داده مىشد ، و آنها باز مىگشتند و نسلهاى آينده را تعليم مىدادند .
يا اينكه داورى دربارهء احكام الهى به سوى اصحاب باز مىگشت و آنها در اختلافات مردم داورى مىكردند .
ولى اين گونه احتمالات ضعيف به نظر مىرسد و با جملهء « فمكّنتم الظّلمة من منزلتكم ؛ اكنون ظالمان را به جاى خود نشانديد » كه اشاره به امر حكومت است ، با اين گونه تفسيرها سازگار نيست .
منظور از جملهء « يعملون بالشّبهات » اين است كه آنها ( بنى اميّه ) براى توجيه كارهاى خلاف خود ، به متشابهات و تعبيراتى از قرآن يا كلمات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله - كه مىتوانستند به كمك قرائتهاى جديد ، بر مقصود انحرافى خود تطبيق دهند - تمسّك مىجستند ؛ و به جاى اينكه به هدايت مردم و نشر عدالت و تقوا بپردازند ، در شهوات غوطهور بودند و چيزى جز حفظ مقام و شهوات حيوانى و انتقام جويىهاى وحشيانه و سنن جاهلى براى آنها مفهومى نداشت .
در آخرين جمله مىفرمايد : « به خدا سوگند ! اگر دشمنان ، شما را در زير هر ستارهاى از آسمان پراكنده كنند ، باز خداوند ( نسلهايى از ) شما را براى بدترين روز آنها ( روز انتقام ) گردآورى مىكند ! » . ( و ايم اللّه ، لو فرّقوكم تحت كلّ كوكب ، لجمعكم اللّه لشرّ يوم لهم ! ) .
بسيارى از « شارحان نهج البلاغه » اين جمله را به قيام ابو مسلم خراسانى و قيام مردم عراق بر ضدّ بنى اميه دانستند كه به بدترين وجهى از آنان انتقام گرفتند و
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 494
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤٩٤