به انسان مىدهد ) » . « 1 » اضافه بر اين ، انسانها به خاطر نياز و نقصانشان نسبت به چيزهايى كه مورد احتياج آنهاست ، كمتر سخاوت به خرج مىدهند ، تا چيزهايى كه به آن نياز ندارند ؛ ولى از آنجا كه نياز و نقصان در ذات پاك خداوند راه ندارد ، اين تفاوت نيز در آنجا بى مفهوم است .
در ادامهء اين اوصاف كه مربوط به صفات افعال و رزق و روزى بود ، امام عليه السّلام اشاره به چهار وصف از صفات ذات او مىكند ؛ نخست مىفرمايد : « او آغازى است كه قبل ندارد تا پيش از او چيزى باشد ، و پايانى است كه بعد ندارد تا بعد از او وجودى باشد ( او از ازل تا ابد بوده و خواهد بود ) » . ( ألأوّل الّذي لم يكن له قبل فيكون شىء قبله ، و الآخر الّذي ليس له بعد فيكون شىء بعده ) .
مىدانيم اساس و پايهء اصلى در معرفت ذات و صفات خداوند ، مسألهء نامحدود بودن اوست ؛ او كمال مطلق است و وجودى است نامتناهى از هر جهت ؛ و به همين دليل هميشه بوده و هميشه خواهد بود .
در عالم ممكنات ، ممكن است چيزى اوّل باشد نسبت به آنچه بعد از آن مىآيد و در عين حال ، قبل از آن نيز اشيايى باشند ؛ چرا كه آغاز و انجام بودن در ممكنات ، يك امر نسبى است ؛ تنها ذات پاك خداست كه نه چيزى قبل از آن بوده و نه چيزى بعد از آن خواهد بود . بديهى است اوّليّت خداوند و آخر بودن او به معناى اوّل و آخر زمانى نيست ! چرا كه زمان از حركت موجودات بوجود مىآيد ( زمان مقدار حركت است ؛ ) و مىدانيم در ذات او حركت و تغيير امكان پذير نيست ، چرا كه حركت يا به سوى كمال است و يا به سوى نقصان ؛ او كمال مطلق است و نقصانى در او راه ندارد .
و در سوّمين وصف مىفرمايد : « مردمك چشمها را از مشاهده و درك ذاتش باز
هامش
( 1 ) شرح نهج البلاغهء ابن ابى الحديد ، جلد 6 ، صفحهء 400 .