تدبير آنها مشكلى براى او ايجاد نكرده است و سوم اينكه ، با آفرينش اين همه موجودات ، قدرت او پايان نيافته ، بلكه مىتواند با فرمان « كن » عالمى ديگر ، بلكه ميليونها و هزاران ميليون عالم ، شبيه جهانى كه آفريده است ، بيافريند :
« إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ »
، فرمان او چنين است كه هر گاهى چيزى را اراده كند تنها به آن مىگويد : « موجود باش ! » آن نيز بىدرنگ موجود مىشود ! » « 1 » جملهء اخير ، معناى ديگرى نيز مىتواند داشته باشد و آن اينكه آفرينش موجودات او را از ادارهء آنها عاجز نساخته است ، در اين صورت مفهوم اين جمله ، تأكيدى مىشود بر آنچه در جملهء قبل گذشت ! اين اوصاف نيز از نامتناهى بودن ذات و صفات او سرچشمه مىگيرد . زيرا عجز و ناتوانى و خستگى و سنگينى در مورد كسى تصوّر مىشود كه قدرتش محدود باشد و بخواهد بيش از آنچه در توان دارد ، انجام دهد ، ولى براى كسى كه قدرتش نامحدود است ، كوچك و بزرگ ، سنگين و سبك ، آسان و سخت ، مفهوم ندارد .
در ششمين وصف از اين سلسله اوصاف ، اشاره به جلوهء ديگرى از علم بىپايان پروردگار مىكند و مىفرمايد : « آنچه فرمان داده و مقدّر ساخته ، ترديدى به او راه نيافته ( تا در كار خود شك كند ) ، بلكه فرمانش متين و علمش محكم و كارش صحيح و بىخلل است » ( و لا ولجت عليه شبهة فيما قضى و قدّر ، بل قضاء متقن ، و علم محكم ، و أمر مبروم ) .
انسانها با علم محدودى كه دارند گاه تصميم مهم و محكمى مىگيرند ، ولى در ادامهء راه ، حقايقى بر آنها كشف مىشود كه آنها را نسبت به تصميم خود ، متزلزل مىسازد و گاه به كلّى به اشتباه خود پى مىبرند و از وسط راه بازمىگردند . امّا آن كس كه علمش بىپايان است و در تمام عالم هستى چيزى بر او مخفى نيست و مطلب تازهاى براى او كشف نمىشود ، از ازل تا ابد را مىداند و همه چيز ، در هر زمان و هر مكان ، در برابر ذات پاك او حضور دارند ، او هر گاه تدبيرى كند و فرمانى دهد و چيزى را مقدّر فرمايد ، هيچ گونه شك و شبههاى به آن راه پيدا نمىكند .
هامش
( 1 ) سورهء يس ، آيهء 82 .