مىورزد ، و اگر خودش از ديگرى تقاضايى داشته باشد ، اصرار مىكند . در پيمانش خيانت مىنمايد . ( حتّى ) پيوند خويشاوندى را قطع مىكند . » ( إنّه ليقول فيكذب ، و يعد فيخلف ، و يسأل فيبخل ، و يسأل فيلحف « 1 » ، و يخون العهد ، و يقطع الإلّ « 2 » .
هر كس حالات « عمرو بن عاص » و تاريخچهء سياه زندگى او را مطالعه كند ، وجود اين رذايل اخلاقى شش گانه را به خوبى در آن مىبيند . در يك كلام ، او مردى دنياپرست بود و براى رسيدن به زندگى پست دنيايىاش ، از هيچ دروغ و تهمتى ابا نداشت . در آنجا كه به نفعش بود ، وعده مىداد و در آنجا كه به زيانش بود ، تخلّف مىكرد . كسى از مال و ثروت بىحساب او بهره نبرد و براى رسيدن به خواستههايش - مخصوصا در برابر معاويه - تا آنجا كه مىتوانست ، اصرار مىورزيد و « معاويه » را در فشار قرار مىداد و او چون نياز به « عمرو » داشت ، در برابر خواستههاى نامشروعش تسليم مىشد . خيانت او در عهد و پيمان ، در امر « حكمين » بر همه آشكار شد و حتّى به خويشاوندان خود نيز رحم نمىكرد .
به گفتهء بعضى از مورّخان ، وى حدود 90 سال در دنيا زندگى كرد و به گفته « يعقوبى » هنگامى كه مرگ او فرا رسيد ، به فرزندش گفت : « اى كاش پدرت در غزوهء « ذات السّلاسل » ( در عصر پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ) مرده بود ! من كارهايى انجام دادم ، كه نمىدانم در نزد خداوند چه پاسخى براى آنها دارم . نگاهى به اموال سرشار خود كرد و گفت :
اى كاش به جاى اينها ، مدفوع شترى بود . اى كاش سى سال قبل مرده بودم ! ! دنياى معاويه را اصلاح كردم و دين خودم را بر باد دادم ! دنيا را مقدّم داشتم و آخرت را رها نمودن . از ديدن راه راست و سعادت نابينا شدم ، تا مرگم فرا رسيد . گويا مىبينم كه معاويه اموال مرا مىبرد و با شما بدرفتارى خواهد كرد . » « 3 »
هامش
( 1 ) « يلحف » از مادّهء « الحاف » به معناى اصرار و پافشارى كردن است و اصل آن از « لحاف » است كه به معناى همان پوشش مخصوص و معروف مىباشد و از آنجا كه اصرار كننده ، سخت به كسى مىپيچد ، اين واژه در مورد او به كار رفته است .
( 2 ) « ال » به معناى عهد و پيمان است و به معناى خويشاوندى نيز آمده است .
( 3 ) تاريخ يعقوبى ( مطابق نقل الغدير ، جلد 2 ، صفحه 175 ) .