همكارى و اعتماد متقابل مردم به يكديگر ، و پايبندى به قراردادها و تعهدات فردى و اجتماعى است كه اگر پايههاى آن متزلزل شود چيزى جاى آن را نمىگيرد . به تعبير ديگر اگر سرمايهء اعتماد وجود داشته باشد ، فقدان سرمايههاى ديگر قابل حلّ است ، ولى اگر سرمايه اعتماد نباشد وجود ديگر سرمايهها سودى نمىبخشد ، و اصولا پايهء اصلى دين را وفاى به پيمانها و تعهدات تشكيل مىدهد .
در سايهء وفاى به عهد و پيمان ، باران رحمت الهى و مواهب و بركات او بر جوامع بشرى سرازير مىشود و بلاها بر طرف مىگردد و در حديث نبوى آمده است « لا دين لمن لا عهد له « 1 » ، كسى كه پايبند به عهد و پيمان نيست دين ندارد . » و نيز آمده است : « اذا نقضوا العهد سلّط اللّه عليهم عدوّهم ، « 2 » و هنگامى كه مردم پيمان شكنى كنند خداوند دشمنانشان را بر سر آنها مسلط مىگرداند ! » اين نكته قابل توجه است كه « جنّة » به معنى سپر ، يك وسيله دفاعى در برابر خطرات دشمن در ميدان جنگ است . تشبيه وفاء به سپر نيز اين حقيقت را بازگو مىكند ، كه خطرات اجتماعى كه معمولا ناشى از بىنظمىها و قانون شكنىها است ، به وسيلهء سپر وفاء به عهد و پيمان از ميان مىرود .
سپس اشاره به جنبههاى معنوى و اخروى آن كرده مىفرمايد : « كسى كه از چگونگى رستاخيز آگاه است هرگز پيمان شكنى نمىكند » ! ( و ما يغدر من علم كيف المرجع ) .
اين همان چيزى است كه مولا امير المؤمنين على عليه السّلام در يكى از خطبههاى نهج البلاغة به آن اشاره كرده ، مىفرمايد : « و لو لا كراهية الغدر لكنت من ادهى النّاس ! و لكن كلّ غدرة فجرة ، و كلّ فجرة كفرة و لكلّ غادر لواء يعرف به يوم القيامة ، اگر من از پيمان شكنى و خدعه و نيرنگ بيزار نبودم ، از سياستمدارترين مردم بودم ، ولى هر پيمان شكن فريبكارى گنهكار است و هر گنهكارى كافر است ( كفر به معنى ترك اطاعت فرمان خدا ) و هر غدّار و مكّارى در
هامش
( 1 ) نوادر راوندى ، صفحهء 5 .
( 2 ) بحار الانوار ، جلد 97 ، صفحهء 46 .