شرح و تفسير
گر چه مفسّران نهج البلاغة تا آنجا كه اطلاع داريم شأن ورودى براى اين خطبه ذكر نكردهاند ، امّا ارتباط معنوى اين خطبه با خطبهء 35 و قرائن ديگر نشان مىدهد كه اين خطبه ناظر به جنگ « صفين » و « مسألهء حكمين » است ، چرا كه بعد از ماجراى غمانگيز حكمين اين مسأله به طور گسترده در ميان مسلمانان مورد بحث بود ، و شايد گروهى از ناآگاهان مكر و خيانت و پيمانشكنى عمرو بن عاص را دليلى بر هوشيارى و عقل او مىپنداشتند ، و ممكن بود اين تفكّر سبب گرايش به اين گونه كارهاى غير انسانى و غير اسلامى شود ، لذا امام عليه السّلام براى پيشگيرى از اين گونه افكار انحرافى ، خطبهء بالا را ايراد كرد ، و از مكر و خدعه و نيرنگ و پيمانشكنى سخت نكوهش فرموده ، و به عواقب شوم آن اشاره مىكند ، و به عكس ، وفا و صداقت را مىستايد .
در بخش اوّل اين خطبه همهء مردم را مخاطب قرار داده ، مىفرمايد : « اى مردم ! وفا همزاد راستگويى است » ، ( و اين دو هرگز از هم جدا نمىشوند ) ( ايّها النّاس إنّ الوفاء توأم « 1 » الصّدق ) .
توأم به معناى « همزاد » و « توأمان » به معنى كودكان دو قلو است ، و هر گاه دو چيز رابطهء بسيار نزديك و تنگاتنگ با هم داشته باشند اين تعبير در مورد آنها به كار مىرود ، و امام عليه السّلام در اينجا دو فضيلت ( وفا و صدق ) را شبيه فرزندان دوقلو مىشمارد كه بسيار با يكديگر شبيهند و رابطهء ظاهرى و باطنى دارند .
دقّت در مفهوم اين دو صفت و سرچشمههاى روحى و فكرى آن ، نشان مىدهد كه مطلب همين گونه است . وفا ، يعنى پايبند بودن به پيمانها ، در حقيقت نوعى صداقت و راستگويى است ، همان گونه كه صدق و راستى نوعى وفا نسبت به
هامش
( 1 ) « توأم » به گفتهء بعضى از ارباب لغت از مادّهء « وئام » به معنى موافقت آمده است ، در حالى كه بعضى ديگر مانند صاحب مقاييس « تاء » آن را اصلى مىدانند و اتئام ( مصدر باب افعال ) را به معنى دوقلو زاييدن ذكر كردهاند ، و در هر حال معمولا به معنى وسيع كلمه كه مقارنت و شباهت دو چيز به يكديگر است ، به كار مىرود ، و ما نيز در بالا آن را به معنى همزاد تفسير كرديم كه در فارسى مفهوم خاص و مفهوم عام و گستردهاى دارد .