چهارم - توجه به امر پرورش و تهذيب اخلاق و مبارزهء با مفاسد اخلاقى .
قابل توجه اين كه در مورد حق سوم مىفرمايد : « بايد شما را تعليم دهم تا از جهل رهايى يابيد » و در مورد حق چهارم مىفرمايد : « شما را تربيت كنم تا فرا گيريد و آگاه شويد » .
در حالى كه نتيجهء تعليم ، گر چه آگاهى است ، ولى نتيجهء تأديب ، پرورش صفات اخلاقى است و نه مسألهء آگاهى ، ولى منظور امام عليه السّلام اين است كه از آثار فضايل و زيانهاى رذايل آگاهى پيدا كنيد تا فضايل را در وجود خود پياده كرده و با رذايل مبارزه كنيد .
در واقع حق سوم ، اشاره به عقل نظرى دارد و حقّ چهارم اشاره به عقل عملى است .
سپس امام عليه السّلام به بيان حقّ خود - يا به تعبيرى ديگر حقّ زمامدار بر امّت اسلامى پرداخته و آن نيز در چهار بخش خلاصه مىكند .
نخست مىفرمايد : امّا حقّ من بر شما اين است كه در بيعت خويش وفادار باشيد ، « و أمّا حقّي عليكم : فالوفاء بالبيعة » .
بيعت ، در واقع همان پيمانى است كه ميان امّت و امام برقرار مىشود ، پيمانى محكم و لازم الاجراء و بر اساس اين پيمان امام عليه السّلام و حاكم بايد در همه جا مصلحت امّت را در نظر بگيرد و امنيّت و نظم را برقرار سازد و با دشمنان به مبارزه برخيزد و اسباب پيشرفت و تكامل جامعه را فراهم كند و امّت نيز بايد پشت سر امامش بايستد و مانند بازويى نيرومند براى او عمل كند و كارى كه بر خلاف اين عهد و پيمان است ، هرگز انجام ندهد .
حضرت در مورد حقّ دوم مىفرمايد ، « در آشكار و نهان خير خواهى را ( در حقّ من ) به جا آوريد » . « و النّصيحة في المشهد و المغيب » .
مانند متعلّمان چاپلوس يا منافقان چند چهره نباشيد كه در حضور من سخن از دوستى و محبّت و اخلاص بزنيد و اعلام خير خواهى كنيد ، امّا در پشت سر يا
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 347
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٤٧