روز ، بر ترديد و شك او در مشروعيت راهى كه در پيش گرفته بود ، مىافزود و سرانجام ، تصميم خود را گرفت و به طور كامل ، از لشكر جمل جدا شد و راه خود را در پيش گرفت و سر به بيابان گذارد و رفت ، هر چند ، به دست مرد ستمكارى به نام « ابن جرموز » كشته شد و مجال كافى نيافت كه اين اشتباه خود را جبران كند .
تعبير به « ابن خالك » ( پسر دايى تو ) ، يك تعبير عاطفى است كه امام عليه السّلام براى برانگيختن عواطف زبير ، به كار برد ! اين تعبير از اينجا سرچشمه مىگيرد كه زبير فرزند « صفيه » خواهر « ابو طالب » است ، بنا بر اين زبير پسر عمهء على عليه السّلام و آن حضرت پسر دايى زبير محسوب مىشود .
اين جملهء كوتاه اشاره به تمام مطالبى است كه زبير ، از پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در تمام عمرش در بارهء على عليه السّلام شنيده بود و به همين دليل به آن حضرت علاقهء شديدى داشت ، ولى جاه طلبى - كه انگيزهء اصلى جنگ جمل بود - مانند حجابى تمام اين مسائل را پوشانده بود و امام عليه السّلام با اين جملهء كوتاه حجاب را كنار زد و زبير را بيدار كرد .
مرحوم سيد رضى ( ره ) در ذيل اين خطبه مىگويد : « على عليه السّلام نخستين كسى است كه جملهء زيباى « فما عدا ممّا بدا ؟ » ، از او شنيده شده است . » جملهء كوتاهى كه بسيار جذاب و پر معنا است و اشاره به اين نكته مىكند كه چه چيز سبب شد كه حقيقتى را كه بر تو آشكار شده بود ، به دست فراموشى بسپارى و چشم دل را به روى واقعيتها ببندى و آگاهانه از راه حق بازگردى و در طريق باطل قدم نهى ؟ « 1 » كوتاهى و زيبايى و پر محتوايى اين جمله ، در آن حدّ است كه امروزه در ادبيات عرب ، به صورت يك ضرب المثل در آمده است .
هامش
( 1 ) عدا ، به معناى « منصرف ساختن و بازگرداندن » است ، و فاعل آن ضمير مستتر است كه به « ما » بر مىگردد و « من » در « ممّا » به احتمال ارجح ، به معناى « عن » مىباشد و « بدا » از مادّهء « به دو » به معناى « ظاهر شدن » است .