داديد و از حد گذرانديد ، و أنا جامع لكم أمره ، استأثر « 1 » فأساء الأثرة ، و جزعتم فأسأتم الجزع .
و خداوند ، در اين مورد حكمى كه در بارهء « مستبدان » و « افراط گران » ، جارى مىشود ( و هر كدام ، به سزاى اعمال خود در دنيا و آخرت ، گرفتار مىشوند ) ، ( و للّه حكم واقع في المستأثر و الجازع . » به گفتهء يكى از ادباى معروف عرب ، عادت امام عليه السّلام اين بود كه سخنان جامع خويش را ، با الفاظ كم و معانى بسيار بيان مىفرمود و اين سخن در واقع يكى از مصاديق بارز كلام جامع امام عليه السّلام است ، مىفرمايد : هم عثمان مرتكب بدى و خطا شد و هم شما . او راه استبداد و حكومت خود سرانه را در پيش گرفت و خويشاوندان نالايقش را بر مسلمانان مسلّط ساخت و بيت المال را در اختيار آنان گذاشت و آنها به غارت بيت المال مشغول شدند . و آن گاه كه اعتراضات مسلمانان ، از هر سو بلند شد ، او گوش به آنها نداد ، در نتيجه مردم ناراحت و عصبانى به او حملهور شدند و بزرگان صحابه از مهاجران و انصار دست از ياريش برداشته و او را تنها گذاشتند .
از سوى ديگر مخالفان و مهاجمان نيز از حدّ گذراندند و به جاى اين كه او را از حكومت مسلمانان بر كنار سازند و زمام امور را از دست همكاران ظالمش بگيرند ، اقدام به ريختن خونش كردند و چنان فتنهاى بر پا شد كه ساليان دراز تاريخ اسلام را تحت تأثير خود قرار داد و گروه منافقان و آنها كه در طمع حكومت بودند به بهانهء خون او خونهاى زياد ديگرى را ريختند .
بنا بر اين هر دو گروه راه افراط را پوييدند و به همين دليل خداوند هر كدام از آنها را مطابق اعمالشان جزا مىدهد .
با اين كه در بارهء حكومت عثمان و پيامدهاى آن سخنان زيادى گفتهاند امّا اين
هامش
( 1 ) « استأثر » از مادّهء « اثر » به معناى « انحصار طلبى » است . و در قاموس ، آن را به « استبداد » تفسير كرده كه آن هم ، به معناى « انحصار طلبى » است ، حكومتهاى استبدادى نيز ، حكومتى است كه يك فرد ، همه چيز را در انحصار خود مىگيرد و همهء مردم را برده و بندهء خود مىسازد .