و انصار - كه ترك يارى عثمان كردهاند - بهترند و مسلّم است كه ترك كنندگان حمايت عثمان نيز اطرافيان او را بهتر از خود نمىدانستند ، به اين ترتيب همگى در اين سخن اتفاق نظر داشتند كه حاميانش هرگز از بهترين مردم نبودند .
اين تعبير لطيفى است كه مىتواند پرده از روى اعمال عثمان بردارد و نشان دهد كه او كارهايى كرده بود كه نفرت عمومى مسلمانان را برانگيخته بود . مهمترين آنها تقسيم بيت المال در ميان يارانش و سپردن پستهاى حسّاس كشور اسلام به دست نااهلان و تبعيض و بىعدالتى در ميان مردم و غفلت از مصالح مسلمانان بود .
بعضى از شارحان نهج البلاغه ، « 1 » مىگويند كه امام عليه السّلام اين سخن را ، در پاسخ كسى ايراد فرمود كه در محضرش چنين گفت : « آنها كه دست از يارى عثمان برداشتند ، منشأ فتنه بودند ، چرا كه اگر بزرگان صحابه به يارى او بر مىخاستند جاهلان امّت هرگز جرأت ريختن خون او را نداشتند . و اگر بزرگان صحابه او را واجب القتل مىدانستند ، مىبايست صريحا اين مسأله را بيان كنند تا شبهه از مردم بر طرف گردد .
امام عليه السّلام فهميد كه گوينده نظر به آن حضرت دارد ، لذا با اين عبارت ظريف پاسخ او را بيان فرمود .
به هر حال اين سخن نشان مىدهد كه اگر امام عليه السّلام به طور جدّى به حمايت از عثمان برنخاسته ، در اين امر تنها نبوده است ، بلكه همهء بزرگان صحابه چنين موضعى را داشتند ، پس چرا اشكال متوجّه آن حضرت شود ؟
در پايان خطبه امام عليه السّلام ضمن بيان كوتاهى ، تحليل روشنى از قتل عثمان و عوامل آن ارائه مىدهد و مىفرمايد :
« من جريان كار عثمان را در عبارتى كوتاه و پر معنا ، براى شما خلاصه مىكنم : او استبداد ورزيد ، استبداد بسيار بدى و شما ناراحت شديد و واكنش بدى نشان
هامش
( 1 ) شرح نهج البلاغه ، ابن ميثم ، جلد 2 ، صفحهء 57 .