كلام امام عليه السّلام با نهايت اختصار جان مطلب را بيان فرموده و داورى عادلانه و دقيقى را ارائه داده است .
ضمنا از اين تعبير استفاده مىشود كه استبداد - با اين كه هر گونه باشد بد است - اقسامى دارد كه بعضى از بعضى ديگر زشتتر است و استبداد عصر عثمان از آن استبدادهاى زشتتر بوده است .
و نيز استفاده مىشود كه انسان در برابر ناهنجاريهاى اجتماعى كه قرار مىگيرد بايد عكس العمل نشان دهد ، ولى مراقب باشد كه از حد نگذارند ، چرا كه ناهنجارى ديگرى مىآفريند كه دامان جامعه را خواهد گرفت و مردم از گردابى به گرداب ديگر ، و از چالهاى به چاه مىافتند . بايد در اين گونه حوادث بر اعصاب مسلّط بود و با درايت و تدبير عمل كرد تا درمان يك بيمارى سبب بيمارىهاى ديگرى نگردد ، ولى متأسّفانه تاريخ نشان مىدهد كه هميشه اين افراط و تفريطها وجود داشته است .
در ضمن توجه به اين نكته لازم است كه تعبير به « جزع » كه در اصل به معناى « اندوه شديد » است ، اندوهى كه انسان را از كار باز مىدارد - در اينجا اشاره به ناراحتى شديدى است كه مردم ، به خاطر اعمال بىرويه عثمان و اطرافيان او ، پيدا كردند و اين اندوه ، سبب زياده روىهايى شد كه آثار سوء آن تا سالها باقى ماند .
نكته عصر طوفانى عثمان !
بىشك دوران خلافت عثمان مخصوصا سالهاى پايانى آن ، از طوفانىترين سالهاى قرن نخست اسلام است كه مورّخان به طور گسترده در بارهء آن بحث كردهاند . به اعتقاد بعضى صحيحترين اخبار در مورد عثمان آن است كه طبرى در تاريخ خود آورده است . خلاصهء مطالب او چنين است :
عثمان كارهايى كرد كه در اسلام سابقه نداشت و باعث خشم مسلمانان گرديد .