شرح و تفسير
عوامل قتل عثمان
همان گونه كه در آغاز اين خطبه اشاره شد ، خطبه ناظر به مسألهء قتل عثمان و تجزيه و تحليلهاى مربوط به آن است .
مىدانيم كه مسألهء قتل عثمان ، ريشههاى شناخته شدهاى در اعمال او داشت و پيامدهاى عظيمى در جهان اسلام ، از آن آشكار گشت كه تا مدّتها تاريخ اسلام را تحت تأثير قرار داد .
همهء محقّقان مىگويند كه سوء تدبير عثمان در امر حكومت و تبديل آن به يك امر فاميلى و حيف و ميل عظيم در بيت المال و ظلم فراوان بستگان او نسبت به تودههاى مستضعف ، سبب يك انزجار و تنفّر عمومى گشت ، تا آنجا كه يك گروه چند صد نفرى ، خانهء او را محاصره و به او حمله كرده و او را كشتند و سپاه عظيم اسلام - كه فاتح مصر ايران و روم بود - در برابر آن ، سكوت اختيار كرد ، چرا كه از كارهاى او ناراضى بودند و يا او را مستحق قتل مىدانستند ، ولى بعد از كشتن او مردم دو گروه شدند : گروهى - كه شايد اكثريت را تشكيل مىدادند - به اين قتل راضى يا لااقل نسبت به آن بىتفاوت بودند . گروه ديگرى او را مظلوم مىدانستند .
در اين ميان ، منافقان براى ايجاد تفرقه در صفوف مسلمانان و تغيير مسير خلافت از امير مؤمنان على عليه السّلام - كه مورد قبول اكثريت قريب به اتفاق مردم واقع شده بود - دست به كار شدند و مسألهء قتل عثمان را دستاويزى براى رسيدن به مقاصد شوم خود كردند و به اصطلاح ، پيراهن عثمان ، تبديل به يك اهرم نيرومند سياسى براى اغفال تودههاى ناآگاه شد .
طبيعى است كه در ميان اصحاب و ياران على عليه السّلام از هر دو گروه ، وجود داشتند ، هر چند گروه دوم طبق تصريح برخى از مورخان در اقليّت بودند و نيز طبيعى است كه در بارهء قتل عثمان ، از آن حضرت به طور مكرّر سؤال مىكردند و امام عليه السّلام ناچار بود در اينجا پاسخى بدهد كه هم واقعيتهاى تاريخى در آن منعكس باشد و هم