است ، كودكان ، رو به جوانى مىروند و جوانان ، رو به سوى كهولت و سرانجام ، پيرى و فرسودگى و در پايان مرگ است . اين قانونى است تخلّف ناپذير و بدون استثنا و قانونى است كه احدى هر قدر قوى و نيرومند و هوشيار و آگاه باشد ، قدرت مخالفت با آن را نخواهد داشت . اين مسيرى است كه دست قدرت آفريدگار به منظور تكامل انسانها براى آنان ترسيم كرده است .
در جاى جاى آيات قرآن نيز اين فرمان تكوينى در كتاب تشريع آمده است .
در يك جا مىفرمايد :
« كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ »
هر انسانى سرانجام مرگ را مىچشد . « 1 » در جاى ديگر مىفرمايد :
« أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ »
هر جا باشيد مرگ شما را در مىيابد ، هر چند در برجهاى محكم قرار گيريد . « 2 » حتّى پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - كه برترين موجودات عالم خلقت است - مخاطب به اين خطاب مىشود .
«
« إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ »
، به يقين تو وفات مىكنى و آنها نيز خواهند مرد « 3 » . » نه تنها انسانها ، كه جهان خلقت جملگى ، رو به سوى مرگ مىرود :
«
« كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ »
، همه چيز جز ، ذات او ، فانى مىشود . « 4 » » و امثال اين تعبيرها .
اين احتمال نيز وجود دارد كه مراد از فرمان كوچ ، در جملهء « أمرتم بالظّعن » فرمان آمادگى براى كوچ از دنيا باشد ، مانند آنچه در خطبهء 204 آمده است كه مىفرمايد : « تجهّزوا رحمكم اللّه - فقد نودى فيكم بالرّحيل ، آمادهء حركت شويد ! كه نداى رحيل در ميان داده شده است » . « 5 »
هامش
( 1 ) سورهء آل عمران ، آيهء 185 .
( 2 ) سورهء نساء ، آيهء 78 .
( 3 ) سورهء زمر ، آيهء 30 .
( 4 ) سورهء قصص ، آيهء 88 .
( 5 ) طبق معناى نخست ، امر در « أمرتم بالظّعن » ، امر تكوينى و اجل الهى است ، ولى چيزى در جمله ، در تقدير نيست . امّا طبق معناى دوم امر ، جنبه تشريعى دارد و عبارت « مجهّز شدن » ، در تقدير است و يا « ظعن » به معناى مجازى است .