خسران و بدبختى براى خودش و ديگران به بار نمىآورد .
بنا بر اين ، اگر مولى مىفرمايد : « آن كس كه حق او را سود نبخشد ، زيان باطل دامنش را مىگيرد و آن كس كه با نور هدايت راه نسپرد ، در وادى گمراهى سرگردان و هلاك مىشود » يك ، واقعيت بسيار روشن است .
درست است كه قبول حقّ و پيروى از آن ، غالبا با تلخىهايى همراه است ، ولى اين تلخى مانند تلخى دواى شفا بخشى مىباشد كه پايانش ، سلامت و عافيت و رهايى از چنگال بيمارى و مرگ است .
از آنچه در بالا گفته شد ، اين مطلب آشكار گشت كه حقّ و باطل ، وجودهاى ساختگى و امور اعتبارى نيستند ، حق در عالم تكوين آفرينش همان وجودهاى عينى است و در جهان تشريع همان بايدها و نبايدهايى است كه از مصالح و مفاسد - كه واقعيتهاى عينى هستند - سرچشمه مىگيرد . به خواست خدا ، در موارد مناسب در اين رابطه شرح بيشترى خواهيم داد .
به هر حال هدف امام از بيان اين جمله علاوه بر توجه دادن به يك اصل كلّى كه در سرنوشت انسانها بيشترين اثر را دارد ، اين است كه به مردم بفهماند اگر از دستورات او كه هماهنگ با حقّ و عدالت است پيروى نكنند ، در چنگال ظلم و ستم گرفتار خواهند شد و زيان باطل ، تمام زندگى آنها را فرا خواهد گرفت ، همان گونه كه سرانجام نيز چنين شد .
در نهمين نكته امام عليه السّلام به مطلب مهم ديگرى اشاره مىكند كه همهء انسانها در آن شريكند و بخواهند يا نخواهند ، بايد به آن تن در دهند ، مىفرمايد : « بدانيد ! فرمان كوچ ، براى شما صادر شده و به زاد و توشهء ( اين راه پر خطر ) ، راهنمايى شدهايد ، ألا و إنّكم قد أمرتم بالظّعن « 1 » و دللتم على الزّاد .
فرمان كوچ ، همان قانون فرسودگى و مرگ است كه حاكم بر زندگى همهء انسانها
هامش
( 1 ) « ظعن » ( بر وزن طعن ) به معناى « كوچ كردن از مكانى به مكان ديگر » است . به همين جهت « ظعينه » به معناى « هودج » آمده است چرا كه از وسايل كوچ كردن بوده است ، و از آنجا كه غالبا زنان بر هودج سوار مىشدند ، گاهى اين واژه به عنوان كنايه از زن به كار مىرود .