1 - صوم عموم ( عوام ) كه در آن فقط از شهوت بطن و فرج و ديگر مفطرات روزه خوددارى مىشود .
2 - صوم خصوص ( خواصّ ) كه در آن گوش و چشم و زبان و دست و پا و سائر جوارح هم از گناهان برحذر مىگردد ، در روايتى از امام صادق ( عليه السلام ) آمده :
« اذا صُمت فليَصُمْ سمعك و بصرك و غير ذلك » :
« زمانى كه روزه گرفتى بايد گوش و چشم و ديگر اعضاء هم روزه باشد » .
3 - صوم اخصّ الخصوص ( اخصّ الخواص ) كه در آن قلب هم از جميع ما سوى الله در احتراز است ، در آن ، دل از افكار دنيوى و شواغل پست مبرا است ، مگر افكار و شواغلى كه همانند پلى بر رهگذر دنيا براى رسيدن به آخرت زده شود .
آرى روزه متقين از نوع اول نمىتواند باشد ، بلكه از نوع دوم و سوم ، آنها ، آتش مشتعل شهوات را كه اسلحه شيطان رجيم است ، در تمام ابعادش با گرسنگى صيام خاموش مىكنند ، در روايت از رسول گرامى اسلام ( صلى الله عليه وآله ) است كه :
« انّ الشيطان لَيجرى مِنْ ابنِ آدم مَجْرىَ الدّم فَضَيَّقوا مجارية بالجوع » :
« همانا شيطان در مجارى خون پسر آدم جارى مىشود ، پس مجارى خون را با گرسنگى ضيق كنيد » مفاد اين روايت در مواقع طغيان شهوت غضب و شهوت جنسى و شهوت تمايل به غذا خوردن و غيره بسيار محسوس است ، اشتهاء و ميل انسان به اين امور چراغ سبزى براى گذر و عبور شيطان و اتباع او از رهگذر جسم و جان است و از اين روى در موقع اشتهاء ، هيجان در گردش خون ملموس است ، و كنترل اين هيجان با گرسنگى كه به عنوان چراغ قرمزى براى شيطان و انصار و اعوان او است ميسّر است ، گرسنگى گرچه باعث لاغرى جسم است ولى از دست دادن مقدارى از حجم گوشت و پوست و استخوان براى به دست آوردن حجم بسيار زيادترى در بُعد روح قابل مقايسه نيست .
متّقيان و پرهيزگاران از آب جسم گرفته بر آتش مشتعل درون مىريزند ، و از
اخلاق اسلامى در نهج البلاغه ( خطبه متقين ) ( فارسى ) — صفحة 311
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣١١