سوء خوددارى كند ، زيرا از آيات و روايات استفاده مىشود كه ما افسار گسيخته و رها خلق نشدهايم ، بلكه مسئول اعضا و جوارح خود و اعمال صادره از آنها هستيم ، چنان كه قرآن مىفرمايد : « انَّ السَّمعَ وَالبَصَرَ والفُؤادَ كُلُّ اولئِكَ كانَ عَنهُ مَسئوُلًا » « 1 » : « به درستى كه گوش و چشم و دل هريك از آنها مسئول و مورد سؤال واقع مىشوند » و در روايات مىخوانيم : « كُلّكم راع وكُلّكُم مسئول عن رعيته » : « هريك از شما مراقب و هريك از شما مسئول رعيت خود هستيد » جميع اعضا و جوارح ما رعيت و تحت نظارت ما هستند و ما مسئول اعمال و رفتار آنها خواهيم بود .
قرآن درباره اهل جهنم سه صفت بارز را به عنوان ويژگىهاى دوزخيان نام مىبرد : « ولَقَد ذَرَأنَا لَجَهنَّم كَثِيراً مِنَ الجِنّ والانْسِ لَهُم قُلوبٌ لا يَفقَهونَ بِها ولَهُم اعْيُنٌ لا يُبْصِرونَ بِها ولَهُم أَذانٌ لّا يَسْمَعونَ بِها اولئِكَ كَالانعامِ بَل هُم اضَلُّ اولئك هُمُ الغافِلونَ » « 2 » و « 3 » ( به طور مسلم گروه بسيارى از جن و انس را براى دوزخ آفريديم ، آنها دلها ( عقلها ) يى دارند كه با آن ( انديشه نمىكنند ) و نمىفهمند و چشمانى دارند كه با آن نمىبينند و گوشهايى دارند كه با آن نمىشنوند ، آنها همچون چهارپايانند ، بلكه گمراهتر ، اينان همان غافلاناند ( زيرا با اين كه همه گونه امكانات هدايت دارند باز هم گمراهاند ) . « 4 »
هامش
( 1 ) . سوره اسراء ، آيه 36 .
( 2 ) . سوره اعراف ، آيه 179 .
( 3 ) . « ذَرَأنا » در آيه از ماده « ذَر » بر وزن ( زرع ) در اينجا به معنى خلقت و آفرينش است ولى در اصل به معنى پراكنده ساختن و منتشر نمودن آمده ، چنان كه در قرآن مىخوانيم : « تَذْرُوهُ الرّياح » ( بادها آن را پراكنده مىكنند ) ( كهف ، آيه 45 ) و از آنجا كه آفرينش موجودات موجب انتشار و پراكندگى آنها در روى زمين مىگردد ، اين كلمه به معنى خلقت و آفرينش نيز آمده است ( تفسر نمونه ، جلد 7 ، صفحه 17 ) البته اين بناء بر تَذْرُؤه با همزه است نه قرائت تذْروهُ بدون همزه كه ريشهاش ذرو است نه ذرء .
( 4 ) . اشكالى كه در اينجا قابل طرح است و ذكر آن و جوابش خالى از استفاده نيست همچنان كه استاد در تفسير آيه دارند اين اشكال است كه در آيه 56 ذاريات مىخوانيم : « و ما خَلَقْتُ الجِنّ والإِنسَ إِلّا ليعبدونِ » : « خلق نكردم جن و انس را مگر اين كه عبادت كنند مرا » ، مطابق اين آيه همه جن و انس براى پرستش خدا و ترقى و كمال افريده شدهاند ، و در اين آيه سوره اعراف با تاكيد فراوان مىفرمايد : « ولقد ذرأنا لِجهنّم كثيراً من الجنّ والانس » : « و به تاكيد ما بسيارى از جن و انس را براى دوزخ آفريديم » به علاوه در اين تعبير بوى جبر در آفرينش و خلقت است و براى همين جهت بعضى از طرفداران مكتب جبر همچون فخر رازى براى اثبات مذهب خود به آن استدلال كردهاند وجه توفيق اين آيات با نگرشى عميق روشن مىشود زيرا اين تعبير درست به آن مىماند كه شخص نجار بگويد قسمت زيادى از اين چوبهايى را كه فراهم ساختهام براى تهيه دربهاى زيبا است و قسمت زيادى ديگرى براى سوزاندن و افروختن آتش ، چوبهايى كه صاف و محكم و سالمند در قسم اول مصرف مىشود و چوبهاى ناصاف و بدقواره و سست و تكه پاره در قسمت دوم ، در حقيقت نجار دوگونه هدف دارد ، يكى هدف اصلى و ديگرى هدف تبعى ، هدف اصلى او ساختن در و پيكر و ابزار خوب است و تمام كوشش و تلاش او در همين راه مصرف مىشود ، ولى هنگامى كه ببيند چوبى به درد اين كار نمىخورد ، ناچار آن را براى سوزاندن كنار مىگذارد ، اين هدف تبعى است نه اصلى .