آرى كسانى كه به مقام بلند علم رسيده و قله آن را تسخير كردند به جز در مسير بىاعتنايى به مال و مقام گام ننهادند و مثل ملاصدرا در اثر همين بىاعتنايىها به جايى رسيد كه مىگويد : هنگامى كه در كهك « 1 » به سر مىبردم . . . بر اثر اخلاص و تزكيه نفس ( و دورى گزيدن از دنيا و مافيها ) قلبم روشن شد و درهاى ملكوت . . . و آنگاه درهاى جبروت . . . به رويم گشوده شد و به اسرار دنياى الهى پى بردم و چيزهايى فهميدم كه در آغاز تصور نمىكردم رموز آن بر من مفتوح گردد . « 2 »
و همين مرد وقتى شاگرد مىپذيرد 4 شرط مىكند كه اگر طالب علم مىپذيرفت و عمل مىكرد در جرگه شاگردان او مىنشست و ليقات همچو استاد را داشت و گرنه استاد عذر او را خواسته و مىگفت جاى ديگر تحصيل علم كند ، زيرا مىدانست كه رونده كوى علم بدون اين 4 چيز از واماندگان و يا سقوط كنندگان در پرتگاههاى اين مسير خطرناك است .
هامش
( 1 ) . كهك قريه زيبايى است در دامنه كوهى بلند و در حدود سى كيلومترى جنوب شرقى قم .
پروفسور هانرى كربن كه در نوامبر 1962 از آنجا ديدن كرده مىنويسد : « كهك ، در سى كيلومترى جنوب شرقى قم واقع شده است براى رسيدن به قريه ، پانزده كيلومتر در جاده قم - اصفهان پيش مىرويم و سپس از راه فرعى شرق جاده ، بيابان خشكى را به طول پانزده كيلومتر پشت سر مىگذاريم . . . كهك مسجد كوچكى دارد كه ظاهراً در قرن يازدهم هجرى ساخته شده و احتمالًا ملاصدرا در آن به عبادت و رياضت مىپرداخته است در كهك او مىانديشيده و مىنوشته است و نيز در همين جا انوار ملكوت بر او تابيده و ذوق شهود يافته است ( ايقاظ النائمين صفحه 10 پانوشت مقدمه آن ) شمار سالهاى اقامت آخوند در اين قريه به درستى شناخته نيست ، بعضى از صاحبنظران اين دوران را بين 7 تا 15 سال دانستهاند ، هانرى كربن سالهاى اقامت او را از 9 تا 11 سال پنداشته است ( همان كتاب صفحه 11 ) .
در نزديكى كهك غارى است كه به قول بعضى خلوتگاه آخوند بوده و در آن غار دور از انظار به رياضت و ذكر مىپرداخته است ( رساله سه اصل صفحه 9 ، پانوشت ) نقل از پاورقى صفحه 38 سيماى فرزانگان ، جلد 3 .
( 2 ) . ملاصدرا فيلسوف و متفكر بزرگ اسلامى ، صفحه 199 .