مفهوم اين واژه دارد ، اما منحصر به آن نيست . « 1 »
[ مَحِيْص : ]
« وَلايَجِدُونَ عَنْها مَحيصاً »
« مَحِيْص » از مادّهء « محص » به معناى رهايى از عيب و يا ناراحتى است .
و از مادّهء « حَيْص » ( بر وزن حيف ) به معناى بازگشت و عدول و كنارهگيرى كردن از چيزى است ، و از آنجا كه « مَحِيص » ، اسم مكان است ، اين كلمه به معناى فرارگاه يا پناهگاه مىآيد و به همين مناسبت به معناى فرار از مشكلات ، و هزيمت در ميدان جنگ نيز آمده است . « 2 »
[ مَحِيض : ]
« يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْمَحيضِ »
« مَحِيض » از مادّهء « حيض » مصدر ميمى و به معناى عادت ماهيانه است ، در « معجم مقاييس اللغه » ، آمده است : اين واژه ، در اصل به معناى خارج شدن آب قرمز از درختى است به نام « سَمُرَه » ، ( سپس به عادت ماهيانه زنان اطلاق شده است ) ولى در تفسير « فخر رازى » آمده كه : « حَيض » در اصل ، به معناى سيل است ، و لذا هنگامى كه سيل جريان پيدا كند ، گفته مىشود :
حاضَ السَّيْلُ ؛ و حوض را نيز به همين مناسبت حوض ، مىگويند كه آب به سوى آن جريان پيدا مىكند .
اما از گفتهء « راغب » در « مفردات » ، عكس اين استفاده مىشود كه اين واژه در اصل ، به معناى همان خون عادت است ( سپس به معانى ديگر اطلاق شده ) . « 3 »
[ مُحِيط : ]
« عَذابَ يَوْمٍ مُّحيط »
« مُحِيط » از مادّهء « إِحاطة » در اينجا صفت براى « يَوْم » است ، يعنى يك روز « فراگير » ، و البته فراگير بودن روز ، به معناى فراگير بودن مجازات آن روز است ، و اين مىتواند اشاره به عذاب آخرت ، و همچنين مجازاتهاى فراگير دنيا باشد . « 4 »
[ مخاصمه : ]
« خصومت » و « مخاصمه » از مادّهء « خَصْم » در اصل به معناى « گلاويز شدن دو نفر به يكديگر كه هر كدام پهلوى ديگرى را بگيرد ، » آمده ، سپس به گفتگوها و مشاجرات لفظى اطلاق گرديده است . به گفتهء مرحوم « علامه مجلسى » ، در « بحارالانوار » ، « مخاصمه » در امور دنيوى است . « 5 »
هامش
( 1 ) . آل عمران ، آيهء 7 ( ج 2 ، ص 505 ) ؛ محمّد ، آيهء 20 ( ج 21 ، ص 481 )
( 2 ) . نساء ، آيهء 121 ( ج 4 ، ص 183 ) ؛ ابراهيم ، آيهء 21 ( ج 10 ، ص 373 ) ؛ فصّلت ، آيهء 48 ؛ شورى ، آيهء 35 ( ج 20 ، صفحات 338 ، 479 ) ؛ ق ، آيهء 36 ( ج 22 ، ص 292 )
( 3 ) . بقره ، آيهء 222 ( ج 2 ، ص 167 )
( 4 ) . هود ، آيهء 84 ( ج 9 ، ص 244 )
( 5 ) . مؤمن ، آيهء 4 ( ج 20 ، ص 33 )