اقتصادى ، سياست و مديريت گذاشت ، كه استاد شهيد مطهرى شصت يا صد سال ديگر را ، زمان درك و عمق اين كتاب مىداند . « 1 »
ما در اين مقاله به اين تأثير اشاره مىكنيم و تفصيل كلام را به مجالى ديگر مىسپاريم و نيز به تبيين نظريات علّامه درباره دين و عقل مىپردازيم .
تعريف دين از ديدگاه علّامه
ايشان ضمن تأكيد بر اينكه دين ، سنتّى عملى است كه بر اساس هستى و معرفتشناسى و نظام ارزشى مىباشد ، به تفاوت اين اعتقاد با علم استدلالى و يا تجربى كه دربارهء عالم و آدم بحث مىكند ، اشاره مىنمايد و معتقد است : دين به معناى سنّت اجتماعى است كه انسان در زندگى اجتماعىاش بر طبق آن سير مىكند و سنّتهاى اجتماعى ، متعلّق به عمل است و زيربناى آن ، اعتقاد در حقيقت هستى عالم و هستى خود انسان كه يكى از اجزاى عالم است ، مىباشد .
پس دين عبارت است از : سنّتى عملى كه بر اساس جهانبينى است و اين اعتقاد با علم استدلالى و يا تجربى كه دربارهء عالم و آدم بحث مىكند ، تفاوت دارد ، زيرا علم نظرى ، به خودى خود مستلزم هيچ عملى نيست ، گرچه عمل كردن ، به علم نظرى احتياج دارد ، بر خلاف اعتقاد كه عمل را به گردن انسان مىگذارد و آدمى را محكوم مىكند كه بايستى بر طبق آن عمل كند . نيز مىتوان چنين تعبير كرد كه علم نظرى و استدلالى ، آدمى را مثلًا به وجود مبدأ و معاد رهنمون مىشود و اعتقاد ، آدمى را وا مىدارد كه آن معلوم نظرى را پيروى كرده و عملًا ملتزم آن شود . پس اعتقاد ، علم عملى است ، مانند اينكه مىگويد : بر هر انسان واجب است مبدأ عالَم ، يعنى خداى تعالى را بپرستد و در اعمالش ، سعادت دنيا و آخرت را لحاظ كند . معلوم است دعوت دينى ، متعلق به دين است كه عبارت از سنّت عملىِ ناشى از اعتقاد است . بنابراين ، ايمان - كه دين به سوى آن دعوت مىكند - عبارت است از : التزام به آنچه كه اعتقاد حق ، دربارهء خدا و رسولانش و روز جزا و احكامى كه پيامبران آوردهاند ، اقتضا دارد ، در كلمهء « علم عملى » خلاصه مىشود .
هامش
( 1 ) . مرتضى مطهرى ، احياى تفكر دينى ؛ يادها و يادگارها ، مصاحبه با آيةاللَّه جوادى آملى