به جهتى غيرحقند ، و اشيا عبارت از همان احد متكثرند . پس هر شىء در هر نقطه و در هر مرتبه ، چيزى جز احديت حق تعالى نيست ، بنابراين اشيا مستهلك در احديت مىباشند و چنانچه در مقام ظهور احديت در واحديت تا هيولاى اولى تنزل و تقيد يافتهاند ، همينطور در رجوع به حق و اصل خويش ترقى به مقام احديت پيدا مىكنند . و چون احديت مقام حقيقت انسان كامل است ، پس همه ذرات عوالم مفاض از آن حقيقت در سير نزول و متصل به آن حقيقت توسط مظهر انسان كامل خواهند بود . و چون جميع شرايط حاصل تجلى جزئى آن حقيقت در انبيا و شريعت اسلام حاصل تجلى آن حقيقت در مظهر تام خود مىباشد ، بنابراين صراط مستقيم تكوينى و تشريعى مطابق هم مىباشند . و چنانچه انبيا ديگر طفيل انسان كامل محمدى صلى الله عليه و آله مىباشند شرايع آنها نيز طفيل شريعت اوست . چنانچه انسان كامل كلّ الأشياء از نظر كمال مىباشد و ليس بشى منها از نظر نقص مىباشد ، شريعت انسان كامل محمدى صلى الله عليه و آله نيز جامع جميع شرايع و ما يحتاج نظام نوع بشر ( بلكه همهء اشياء حتى بقاع و بهايم ) مىباشد ولى از نظر نقص و حصر محدود در يك وجه از شرايع جزئى نخواهد بود ، بلكه واجد تمامى شرايط و كمالات آنها نيز مىباشد . صراط مستقيم تكوينى قابل تخلف نيست ولى نظام تشريعى مورد عصيان و اطاعت واقع مىشود . ( بلكه از جهت اينكه تشريع نيز از جهتى تكوين است نيز مورد تخلف واقع نخواهد شد ، زيرا نزول بعض آيات بركفر و نفاق بعضى مىافزايد . و نيز به جهت اينكه استعداد هر كس از ازل در اعيان ثابته مشخص است ، إنزال شرايع و شريعت خاتم صلى الله عليه و آله بر اساس آنها نيز تنطيم شده است ) .
فرق صراط مستقيم تكوينى و تشريعى در اين است كه در صراط مستقيم تكوينى علم به صراط مستقيم و منتهى اليه آن وجود ندارد . ذكر اين نكته لازم است كه منظور از علم به صراط تشريعى علم به علم است . زيرا در صراط مستقيم تكوينى نيز هر شىء در حد خود علم دارد ولى علم به آن علم ندارد ، امّا در تشريع هم علم و هم علم به علم وجود دارد .
محى الدين عربى در اينباره مىگويد : « فالنّاس على قسمين : من النّاس من يمشى على طريق يعرفها و يعرف غايتها ، فهى فى حقّه صراط مستقيم ، و من النّاس من يمشى على طريق يجهلها ولايعرف غايتها و هى عين الطريق الّتى عرفها الصنف الآخر » . « 1 » و در مورد صراط مستقيم
هامش
( 1 ) . همان ( فص هودى ) ص 108