انسان به حسب مقام احديت ، واجب ، قديم ، ازلى ، خالق ، رَبّ و خلاصه كلّ الأشياء به نحو اجمال و انمحاى كثرات در وحدت است و به حسب مقام واحديت عين جميع اسما مفصّله در اين مقام است و بلكه اسم اللَّه نيز به توسط اوتجلى مىكند و از جهت مقام عقول ، عقول حسنات و بركات وجود او مىباشند و او با حفظ مقام احدى و واحدى عين عقول و عين برازخ و عناصر است . انسان كامل در عين اينكه كلّ عوالم است ( زيرا بسيط حقيقى است ) ولى منحصر در يك عالم خاص نخواهد بود و از ذات خود تجافى نمىكند . پس هيچكدام از اشيا از جنبهء حدود و قصور نيز نمىباشد .
انسان به لحاظ نشئه عنصرى ، ممكن ، حادث ، مربوب ، مخلوق و متحرك و سيّال است و بنابراين به لحاظ عوالم ناشى از واحديت و احديت متصف به صفات امكانى نيز مىشود .
استاد حسنزاده آملى در اين باره مىفرمايد : « انسان كامل چون جامع مراتب كونيه و الهيه است به اعتبار اوّل اظهار نياز و عبوديت مىكند و مىگويد : « عبيدك بفنائك » و به اعتبار ثانى « بإذن اللَّه » مىگويد ؛ ما چنين و چنان مىكنيم كه تصرف در ماده كائنات مىكند و به مقام « كن » بلكه فوق آن نائل مىآيد . . . » . « 1 »
در روايات و ادعيه آمده است : « فإنّا صنائع ربِّنا و الخلق بعد صنائع لنا » « 2 » ونيز آمده است :
« بكم فتح اللَّه و بكم يختم » « 3 » و آمده است : « أرو احكم في الأرواح و نفوسكم في النّفوس و أجسامكم في الأجسام » « 4 » .
قاعده بسيط الحقيقه و عدل الهى
حق تعالى براى اينكه هر اسمى را از غيب الغيوب به كثرت تفصيلى علمى برساند ، آنها را به توسط اسماللَّه از غيب احدى به مقام واحدى مىرساند . و اسم اللَّه از جهت كثرت تفصيلى مستقيماً از حق تعالى تجلى نيافته است بلكه اسم اللَّه داراى دو جهت است كه يك جهت به طرف احديت و عين احديت است و يك جهت به طرف كثرات علمى حاصل از مقام احديت دارد كه از اين جهت عين كثرات تفصيلى علمى مقام واحدى است .
هامش
( 1 ) . هزار و يك نكته ( دوجلدى ) ص 315 ، نكته 563
( 2 ) . نهج البلاغه ، نامه 28
( 3 )
( 4 ) 3 و . من لا يحضره الفقيه ، ج 2 ، ص 347 ، الزيارة الجامعة ( به نقل از تعليقه امام خمينى رحمه الله بر فوائد الرضوية )