زيادى در طول تاريخ اين مسأله خصوصاً بين متكلمين اسلامى با هم و بين متكلمين و عرفا و فلاسفه واقع شده است كه ما به عصاره آنها عطف توجه نموده و به استفاده از قاعده بسيط الحقيقه در اثبات مختار مىپردازيم .
[ صور متعدد معناى امر بين الامرين ]
الف ) تركيب فعل عبد از جبر و تفويض ؛
ب ) خلوّ فعل عبد از جبر و تفويض ؛
ج ) اختيارى بودن صورى فعل عبد و جبرى بودن حقيقى آن ؛
د ) اختيارى بودن و اضطرارى بودن فعل عبد از دو جهت ؛
و ) جبر ناقص و اختيارى بودن ناقص فعل عبد ؛
ه ) فعل عبد از همان حيث اختيارى بودن جبرى باشد و بالعكس .
مرحوم ملاصدرا شقوق مختلف و متعدد فوق رامطرح و شق اخير را مختار خود قرار داده است ، « 1 » ولى در واقع بين شقوق فوق تعارضى وجود ندارد كه تفصيل آن را موكول به مجال ديگر مىكنيم .
بسيط الحقيقة و امر بين الامرين
چون صدور اخس از اشرف ممتنع است و حق تعالى در مقام احديت ذات ، عينِ كافه وجودات و صفات و افعال به نحو اجمال و بساطت است و در مقام واحدى كه متجلى در اسماء و اعيان ثابته است همهء كمالات و ذوات و صفات و افعال را به نحو تعين و تكثّر علمى در اعيان ثابته و عالم اسما دارا مىباشد و از جملهء اسما و اعيان ، اسم و عين انسان و اختيار او است و چون هر اسمى طالب مظهرى و هر عين ثابت مقتضى بروز و تعين به وجود خارجى است ، حق تعالى به فيض مقدس اطلاقى ، اسما و اعيان را به كسوت مظاهر و اعيان خارجى نازل كرده است . و از جملهء اين تعينات خارجى كه ظلّ تعينات علمى است ، وجود انسان و اراده و اختيار او است ، و به جهت اتحاد بلكه از جهتى عينيت اسم و مسمى و ظاهر و مظهر و متعين و تعين ، انسان و
هامش
( 1 ) . اسفار ، ج 6 ، ص 374 - 375 و مجموعه رسائل فلسفى ملاصدرا ( رساله خلق الاعمال )