كارى انجام دهد . » « 1 »
يعنى علم و قدرت از لوازم حيات مىباشند نه خود حيات ، زير اگر حيات همان علم و قدرت باشد ، چنانچه عينيت آنها در مفهوم منظور باشد امرى باطل است ، زيرا هيچ مفهومى ، مفهوم ديگر نخواهد بود . و اگر منظور از عينيت آنها اين باشد كه حيات درخارج همان علم و قدرت است و ما بحذايى در خارج ندارد ، مستلزم خلوّ ذات شىء قادر و عالم از حيات مىباشد و اين خلف است . حكماء مىگويند ؛ اگر شىاى كه علم و قدرت زايد بر ذات دارد ، حيات داشته باشد ، حق تعالى كه علم و قدرتش عين ذاتش مىباشد ، به طريق اولى حىّ است .
امّا بر اساس قاعده بسيط الحقيقه مىتوان گفت ، چون حق تعالى از حيثيت فارده و مقام احديت صرف منشأ انتزاع مفاهيم نامتناهى كمالى حقيقى متكثر مىباشد ، و وحدت حق تعالى وحدت حقّه حقيقه شخصى است ، عين علم و قدرت است و علم و قدرت عين يكديگر و عين ذاتاند . و چون حق تعالى عين علم و قدرت است عين حيات نيز مىباشد و حيات عين ذات و عين علم و قدرت است .
حق تعالى با تجلى به فيض اقدس متجلى در عالم اسما و اعيان ثابته و عالم واحديت است و به تجلى به فيض مقدس ( و نفس رحمانى و وجود منبسط ) متجلى در اعيان خارجى است و بر حسب هر شىء به اقتضاى ذاتى آن شىء در عالم اعيان ثابته ، عين آن شىء است ، و چون حق تعالى به ذات خود در همه چيز و متجلى در همه چيز است و ذات او بر عين حيات است ، پس هر شىء به حسب مرتبهء وجودى خود بهرهاى از قدرت و علم وحيات را دارد .
بنابراين علم و قدرت در حيوان و انسان و هر شىء ديگر زايد بر ذات او نيست و همينطور حيات هيچ موجودى زايد بر ذات او نيست ، بلكه عين ذات او در رتبهء وجودى اوست .
بيان مرحوم ملاصدرا در استفاده از قاعده بسيط در اثبات حيات حق و خلق
مرحوم ملاصدرا در اين زمينه مىفرمايند : « فالحىّ الحقيقى ما لا يكون فيه تركيب قوى ، و قد صحّ أنّ واجبالوجود بسيط الحقيقة أحدىَ الذّات و الصفة ، فردانىّ القوّة والقدرة ، و أنّ تعقّله للأشياء ، نفس صدورها عنه ، و أنَّ معنى واحداً بسيطاً منه عقل للكلّ و منشاء للكلّ ، فهو أحقّ و أليق
هامش
( 1 ) . نهاية الحكمه ، ص 306