حركت است و حركت از اين حيث كه متحرك نقطهاى را رها مىكند و به نقطهء ديگر مىرسد دو اعتبار دارد ، الف ) هنگامى كه شىءاى از نقطهاى به نقطه ديگر مىرود نقطه اول را در خيال حفظ مىكنيم و آن را مقايسه مىكنيم با نقطهاى كه شىء به سوى آن مىرود و يا در نقطهء بعدى قرار دارد . ولى متحرك از آن حيث كه نقطهاى را رها مىكند ، رهاكردن نقطهء اوّل عدمى است و رسيدن به نقطه دوم وجودى است . و در حركت جوهرى كه تجدد امثال است نيز همين طور است . پس حركت در واقع از حفظ يك نقطه در خيال و مقايسهء آن با ظهور شىء در نقطه بعدى لحاظ مىشود و الّا حركتى واقعاً در خارج موجود نيست ، و اين امر با مسأله ظاهر و مظهر و متجلى و جلوه و مجلى بودن قابل حلّ است نه باحيث عليّت و ايجاد و امثال آنكه ظاهراً متفرع بر اصالت ماهيتاند . و به همين علت مرحوم ملاصدرا ، حركت جوهرى را به تجدد امثال و فاعل بودن حق تعالى را فاعليت بالتجلى مىداند . پس حق تعالى واحد به وحدت حق شخصى حقيقى و وجود منحصر در اوست و ما سوى همه نمود اوست . و نمود از حيث نمود شأنيتى جز نمايش حق ندارد و نمايش شىء بيرون از شىء نيست بلكه ذاتى اوست .
إيجاده عين ظهوره فلا * أقوى حضوراً منه عند العقلاء
هذا حضور فى مقام الفعل * و ربّما يدّعي بعلم فعلى « 1 »
يعنى ايجاد حق تعالى عين ظهور اوست ، پس حضورى اقوى از حضور او نزد خردمندان نباشد ، و اين را حضور در مقام فعل يا علم فعلى مىگويند .
بر اساس صرف الوجود و محض بساطت بودن حق تعالى و اينكه حق تعالى متعين در تعينات نمىشود مگر اينكه تعينى كه إمكان تقدم و شرافت دارد و در مرحلهء اوّل صورت بگيرد ، و صدور الأشرف فالأشرف از حق تعالى و تقدم تجلى اقدس بر تجلى مقدس از كمالات حق تعالى است و نيز بر اساس اينكه هر چه از حق تعالى صادر شود لطيف است ، حق تعالى به ذات خود با همه چيز است و او ذاتاً با حفظ احديت خود همه جا و در همهء زمانها حاضر و ظاهر است . مرحوم عزيزالدين نَسَفى در اين باره مىفرمايد : « . . . بدان كه لطافت عالم ملك هيچ نسبتى ندارد به لطافت عالم ملكوت ، و عالم ملكوت به غايت لطيف است . و لطافت عالم ملكوت هيچ نسبتى ندارد به لطافت عالم جبروت [ كه ] به غايت
هامش
( 1 ) . الحكمة المتعاليه ( شرح تحفة الحكيم ، علّامه كمپانى ) ، ص 347