3 - تقسيم علت فاعلى به فاعلهاى مختلف ، از جمله فاعل بالتّجلى كه مختار ملاصدرا همين است .
4 - ضمايم قاعده بسيط الحقيقهقاعده الواحد
قاعدهاى در مسفورات اساطين حكمت و ارباب معرفت كه به شرح ذيل مندرج است ؛ « الواحد لايصدر الّا عن الواحد و الواحد لايصدر عنه الّا الواحد ؛ شىء واحد از آن جهت كه واحد است ، صادر از شىء كثير از آن جهت كه كثير است ، نخواهد بود و نيز شىء واحد از آن جهت كه واحد است ، مصدر شىء كثير از آن جهت كه كثير است ، نخواهد بود و گرنه خلف و تركيب در واحد لازم مىآيد و اين امرى باطل و محال است » .
نقد و بررسى برهان ، استحاله صدور واحد از كثير و بالعكس
به چند دليل اين برهان مخدوش است :
اوّل اينكه شىء خواه ممكن و مظهرِ حق تعالى و خواه خودِ حق تعالى باشد ، از حيث اينكه وجود دارد ، واحد است ، زيرا وحدت مساوق وجود است . منظور از واحد ، شىء له الوحدة است . و اگر وحدت صفت ثبوتى وجود باشد ، عين واحد و نيز عين وجود است ، زيرا در هستىِ صرف ، كثرت راه ندارد . و اگر وحدت صفت سلبى باشد ، بيرون از واحد خواهد بود و ربطى به آن ندارد ، پس واحد قبل از اين صفتِ سلبى ، موجود خواهد بود ، به همين جهت گفته شده است :
فى كلّ شىء آية له * تدلّ على أنّه واحد
دوم : چون حق تعالى واحد است ، هر شىء از اشيا كه مظهر اوست ، نيز واحد است ، پس هر شىء فى نفسه واحد است .
سوم : هر ممكنى از حيث وجود خارجى ، واحد است و كثير بودن آن از وجود و ماهيت ، در مقام تحليل ذهنى است .
پس كثيرى و مركبّى وجود خارجى ندارد تا براى استحالهء صدور آن از واحد يا واحد از آن ، برهان اقامه شود .