همچنانكه ذات او قابل اكتناه و محاط نيست ، صفات او نيز چنيناند . پس نه خود بسيطالحقيقه و نه كل الأشياء بودنش قابل اكتناه نيست ؛ بنابراين مبرهن نخواهد بود . و اگر صفاتش عين ذاتش نباشند ، اشكالات زيادىِ صفات بر ذات لازم مىآيد .
2 - اگر حق تعالى صرف الوجود كلّ الأشياست ، با دليل اثبات نمىشود ، زيرا صرف و حقيقت هر چيز جز با مشاهدهء قلبى و وجودى رؤيت نمىگردد . چون هويت موجود در خارج از حيث وجود بسيط است و بسيط با حدّ و رسم شناخته نمىشود ، پس با برهان شناخته نمىشوند ، زيرا حدّ و برهان تشارك در اجزا دارند .
3 - چون هر قضيهاى به قضيهء امتناع اجتماع و ارتفاع نقيضين و آن نيز به ساير بسايط ختم مىشود بسيط حقيقى قبل از هر بسيط است ، خواه ديگر بسايط در خارج باشند يا در ذهن . حتى مفهوم وجود را به جهت بسيط بودن غير قابل تعريف مىدانند و مصداق وجود را به جهت تجلى و حضور در جميع اعيان و اذهان ، شهودى مىدانند . پس خود بسيط اوْلى به عدم تعريف است و شموليت او بر اشيا از بديهىترين بديهيات است و نياز به استدلال ندارد .
4 - اگر بسيط حقيقى همهء اشياست ، هر شىء اعم از غيب و شهود و لفظ و معنا و حقيقت و مجاز ، جلوه و نمود او و براهين وجودى و دلايل سريان او در همه چيز ، حتى در همين الفاظ و عناوين مىباشد ، زيرا بسيط صرف در همهء اشيا سريان و ظهور و تجلى دارد و اشيا صرفاً حكايات حق تعالى مىباشند .
5 - همهء موارد چهارگانهء ذكر شده علاوه بر بديهىبودن بسيط حقيقى از نظر مفهوم ، بداهت ثبوت و وجود آن و نيز بداهت كل الأشياء بودنِ آن را نيز روشن مىنمايند . پس استدلال بر حق تعالى و كل الأشياء بودن ، تحصيل حاصل است .
بود در ذات حق انديشه باطل * محال محض مىدان تحصيل حاصل « 1 »
6 - قاعدهء بسيط الحقيقه حاكى از نوعى تناقض است ، زيرا بسيط حقيقى ، همهء اشياست و هم هيچ شىء نيست ، چون حق تعالى از آن حيث كه صرف وجود است و از حيث فارد و وجود واحد و كمال مطلق بودن ، واجد همهء حيثيات و كمالات و وجودات و شامل مطلق كمال است و از آن حيث كه مصداق همهء كمالات است ، مصداق سلب نقايص و اعلام نيز
هامش
( 1 ) . محمد لاهيجى ، شرح گلشن راز ، مقدمه كيوان سميعى ، ص 729